Zaldi Zoro - 33

Total number of words is 3828
Total number of unique words is 1831
23.2 of words are in the 2000 most common words
34.3 of words are in the 5000 most common words
39.4 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Nick Janis andrea: merkatari aitzindariaren alarguna.
W.R. Lessert: Ben Claymore, Clemow edo Clement deitua, Laramie
herrialdera heldu zen 1853an.
William Denver Mc Gaa.
Dave Mears: Crooken koinatu eta bere pakete-biltzaile eta laguntzaile
nagusia 1876an.
Magloire Alexis Mosseau: American Fur Companyko langilea 1850eko
udaberrian; Platte Garaiko herrialdean 1852an, emazte indiarra izan zuen.
Big Bat Pourier: frantziarra, St.Charlesen jaioa, Missourin, 1843an; Platte
Garaiko lurraldera haurtzaroan heldu zen eta John Richard Jr.-en arrebarekin
ezkondu.
R.O. Pugh: Hodei Gorrirenean Muino Beltzen lehen biltzarrean.
Hodei Gorri: Bad Face gudaria eta agentzia buruzagia (siux aparta, tamalez ia
itsu zegoen ordurako, eta osasunez makal).
Belatz Gorri: Nick Ruleauri esandakoaren arabera, ipartar indiarra.
Lotsabako: ipartar indiarrekin ibilia.
Nick Ruleau: larru merkatari aitzindaria.
Jack Russell: Denver 1863; gero richardtarrekin bat egin zuen Platten;
Crooken gose ibilaldian miatzaile 1876an.
Frank Salaway: Idaho herrialdean jaio zen 1828an; frantses-indiarra,
Ahohandiren arrebarekin ezkondu zen.
F.E. Server: crow agentzia inguruetan 1872an; zalditeriako sarjentu,
hamazortzi urte armadan.
John Shangrau: Louis Richarden agindupeko miatzailea Crookekin 1876ko
udaberrian; Hodei Gorrirenean Zaldi Zoro preso eraman zutenean 1877ko
irailean.
A.G. Shaw: 1862an heldu zen herrialdera zalditeriako Ohioko 11.arekin,
Laramietik South Passerako bidea zaintzera Collins koronelaren aginduetara;
siux andre batekin ezkondu zen eta Buztan Marradunenean bizi izandakoa.
Shiveley: crow andre batekin ezkondu zen 1872an.
Zezen edo Bufalo Motz: Dr. Walkerri esandakoaren arabera 1906an.
Hartz Zutun: oglala; Custerren guduan.

Bibliografia

Soldadu Zutun Lehena: Zaldi Zoro Buztan Marradunenetik ekartzera
bidalitako miatzailea, 1877an.
Richard C. Stirk: 1870ean heldu zen herrialdera; bandera tantaiaren
arazoaren sasoian Hodei Gorrirenean behi taldeko arduradun izan zen eta
Merriten eta Carren miatzailea 1876ko udan.
Emma Stirk andrea: Little Bat Garnierren arreba.
George Stover: Rice gotorlekuko soldadu; Hodei Gorrirenean bizi izandakoa.
George Ezpata: 1847an jaioa, hogeita hamar indiarrak gidatu zituen Zaldi
Zororen kanpamentura 1877ko urtarrilean.
William H. Taylor: Crookekin mandazain 1876ko martxoan.
Clarence Hiru Izar: siuxa, Xerlo Zuzenen biloba, 1845an mormoi behiari tiro
jo zion minneconjoua.
Ben Tibbetts: Custerrekin Washitako kanpainan, eta abar; geroago harakina
Hodei Gorrirenean.
Charles Belatza Biraka: siuxa.
Henry Twist (Twiss): Twiss maiorraren semea, oglalekin iparraldera bizitzera
joandako indiar agentea.
Dr. J.R. Walker: Pine Ridgeko agentziako osagile hamaika urtean.
Philip Wells: erdi siuxa.
John C. Whalen: Colekin, zalditeriako Kansaseko 16.a, 1865ean.

AGIRI ETA GUTUNAK
AGO Grabaketak; Gerra Saila; Nazio Agiritegia; Washington; gutun liburuak
eta artxiboak, 1849-1880 urteen artekoak:
Laramie gotorlekuko gutun liburuak eta agiri artxiboak.
Postuko mediku historia (Laramiekoa) 1877ko udazkena arte.
1856ko siux espedizioa, gutun liburua.

Sheridan kanpamentuko gutun liburuak eta agiri artxiboak.
Platte departamentuko gutun liburuak eta agiri artxiboak.
Missouriko gutun liburuak eta agiri artxiboak, Militar Saila; besteak
beste:
Siux Gerrako Agiri Bereziak; Powder River Espedizioa; Zezen Eseriren
Banda; Mc Pherson gotorlekua eta abar.
Indiar Bulegoko grabaketak; Nazio Agiritegia; Washington:
Agentziako agiri artxiboak, Platte Garaiko siuxak arte.
Hodei Gorri agentziako agiri artxiboak 1871-1878
Collinsen postazko harremana, 1862-63; bidali eta jasotako gutunak;
Fort Laramie eta Platte Garaiko geltokiak; kopiak Denverreko liburutegi
publikoan.
Bent-en gutunak; George Bentek George Hyderi,1904-05; Coloradoko
Estatuko Historia Elkartea.

ESKUIZKRIBUAK
Zezen Bihotz Gaiztoren Eskuizkribua; oglalen historia margoetatik Helen
Blishek egina; Carnegie Erakundean.
Bettelyoun Eskuizkribua; lehen zirriborroa; Mrs. Susan Bettlelyounek egina
(Jim Bordeaux Laramie herrialdeko merkatari aitzindariaren alaba, eta Hartz
Arin brule buruzagiaren biloba); Nebraskako Estatuko Historia Elkartean.
Spring, Charles H. : “Campaign against the Sioux while Lieutenant
Commanding B Co. 12th Mo. Volunteer Cavalry, Coles Expedition”; Denverreko liburutegi publikoan.

Oharrak

OHARRAK

Argitaratu gabeko materiala, eztabaidagarri diren puntuei dagokiena, edo
argitaratutako istorioetako hutsune nabarmenak betetzen dituena. Gutxi
gorabeherako kronologian atondurik.

HARTZ MENDERATZAILE: TIROKATZEA ETA HERIOTZA. Indiarren
informazio gehiena Salawayren elkarrizketetatik dator, baita Clarence Hiru
Izar eta Amerikar Zaldirengandik ere. Azken horrek dioenez, brule buruzagia
Running Waterren hil zen, beste buruzagiak bere inguruan bildu ondoren eta
teton lakota guztien ardura Etsaiak Bere Zaldiaren Beldur Dirari eman eta
gero.
BUZTAN MARRADUNEN ERASOA POSTA GURDIARI. Horren
ondorioak, besteak beste gizon bat elurretan zehar ortozik atxilo eramatea,
Fort Laramieko gutun liburuetan jasotako kontakizunetan oinarriturik daude
eta 1856ko siux espedizioko gutun liburuan.
ZALDI ZORO GAZTEA. Ezpalek dio mutikoari Ileargia deitzen ziotela.
Orak, zeinak Kizkur deitzen baitzion, 1838an jaio zela dio; baina, agureak
emandako zenbakien egiaztapen batek 1841-42 inguruan ezartzen du
data. Eta beste iturri batzuek 1844 diote. Kizkur bruleekin bizi zen
garaiko gertaeren egiaztapena, omahen aurkako erasoan izan zuen parte
hartzea, eta ondoren cheyennei eginiko bisitaren ingurukoak, Oraren
elkarrizketetatik datoz, bai eta Mosseaurenetatik ere, eta Bettelyoun
eskuizkributik eta neuk egindako indiar zaharren kontakizunen bildumatik.
Mutikoari bere aitaren izena ematea eragin zuen borrokaldiaren kontakizuna
Orarengandik eta beste batzuengandik jasoa da. Kizkur gaztearen ikuspena
eta ondorioz bereganatutako jantzi, zorki eta jokabidea, Oraren, Garnetten
eta Ezpalen elkarrizketetan oinarriturik daude, bai eta nire bildumetan eta
Blishen oharretan ere; guztiak ados daude: egikera horiek antz handia dute
trumoi gurtzarekin; horren partaideak gerripekoz eta mokasinez soilik
jantzita zihoazen gudukatzera, tximista ikurrarekin musuan eta txingor
pikorrak zaldietan, ekaitzaren ahalmenak adierazteko. Zaldi Zoro helduaren
deskribapenak Ora, Zezen Motz, Luma Gorri, Bordeaux, Garnett, Pourier
eta abarrek emanak dira. Dirudienez, inoiz ez zioten bat ere argazkirik atera.
Bada argazki bat, eta sarri esan izan da Zaldi Zororena dela; indiar txiki oso
beltzaran bati dagokio, gerra bonetaz jantzia maiz; hori Larrabee andrearen

bigarren senarra zela diote, zeinak, Blishen oharren arabera, izena hartu
baitzuen bere aurretiko ospetsuarengandik; izan ere, lehengo siuxen artean
ohitura hori ohikoa baitzen.
OGLALEN NEGU KANPAMENTUAK, 1858-61. Pourierrek dio Richarden
zamari eta merkatariak gidatu zituela oglala kanpamentuetara, urte horietan
Wind River aldean zeudenak. Horregatik aukeratu dut Coutantek eman
data, 1861eko ekaina, snakeen aurkako gudu handiari dagokionez, eta ez
Herbardek emandakoa, hots, 1866ko udazkena. Oglalak snakeengandik
hur zeuden 1861ean, eta oso urrun 1866ko udazkenean, Bozeman Bideko
gerrarekin oso lanpeturik.
BURUZAGIEN ELKARTEA ET A A TORRADUNAK. Horren jatorria eta
betebeharrak, azalduak diren eran, Blishen oharretatik jasota daude, zeinak
Wisslerrekin bat datorren gehienbat. 1865eko atorradunen istorioa, Ora,
Amerikar Zaldi eta Garnetten kontakizunean oinarritzen da; denak egon
ziren bertan.
IPARTAR OGLALEN ZATIKETA, 1860. Oraren kontakizunetan oinarrituta
dago, eta kanpamentuen kokalekuekin baieztatuta, bai eta gerra aitzindariekin
eta beste batzuekin ere.
BUZTAN MARRADUNEN ALABA. Armadako ofizial batekin izandako
amodio kontu bat aipatu izan da; Colhoffek dio “lelokeria bat” dela, eta,
dioenez, inoiz ez zen Laramie inguruetan entzun aldizkari batean agertu
zen arte. Livingston kapitaina delako bat aipatzen da, brule neskatxak maite
omen zuena. Heitman-en arabera, hark erabateko erretreta hartu zuen
1862an, Europara joan, eta 1865ean hil zen. Neskatxa hil zenean, 1866an,
hamazazpi urte inguru zeuzkan.
LAUTADETAKO ARMADAREN ARMAK ETA MUNIZIOA, ofizialek
agirietan berri emandakoaren arabera:
“Enfield errifleak guztiz desegokiak dira hemen; morroilodunak behar
ditugu” (Collinsek, 1863ko martxoaren 21eko gutunean).
“Zalditeria mota guztietako armekin edo bat ere gabe heldu zen Laramiera.
Ahalik eta gehien eman zitzaien, 1866ko irailaren 25a. Zalditeria Phil Kearnyra
doa arma egokirik gabe, 1866ko urriaren 20a”, (Laramie gotorlekuko gutun
liburuak).
Zaldi Zoro

Mari Sandoz • Aitor Fresnedo Gerrikabeitia

Oharrak

“Mosketoi, karabina edo pistolentzat muniziozko badaezpadako hornidurak
agorturik Abraham Lincoln gotorlekuan, 1876ko uztailaren 8an.”(Missouriko
Agiritegiko Militar Saila).
“1874ko ekainaren 17a baino lehenagoko metalezko munizioak –errifle eta
karabinentzat– akats larriak dauzkala dirudi. Hori armategietara itzultzeko
neurriak hartu ziren duela bi urte inguru. Hori erabiltzea debekatuta
dago departamentuko edozein postutan, 1876ko abuztuaren 8a” (Platte
departamentuko agirien artxiboak). (Egilearen oharra: Badirudi ofizialek
joera zutela akastun munizioa ez itzultzeko, ordezkoa atzerapen oso
kaltegarriz heldu ohi zelako maiz).
JOHN RICHARD, JR. Richard gaztearen arrebarekin ezkondutako
Pourierrek dio John aurkariengana joan zela, “emagaldu” baten kariaz soldadu
bat hil ostean. Garnettek gogoratzen du Richard txitean-pitean jaisten
zela ofizialengana isil-gordeka Grant Lehendakariarengandik barkamen bat
adosteko, berak ipartar oglalen buruzagiak Washingtonera eramatekotan.
OGLALA LANTZAK , Zaldi Zorori eta Orari emandakoak. Azaldutako istorioaren iturriak: Oraren kontakizunak, Blishen oharrak, eta lantza horien
jabeei buruz eta beroien betebeharrei buruz nik neuk bildutako heroien kondairak.
UR GABEREN ARAZOA. Bufalo Beltzen istorioa honako hauen
elkarrizketetan oinarrituta dago: Zezen Motz, Garnett, Ezpal eta beste
batzuk; baita Blishen oharretan ere. Argi dagoenez, Robinson Kanpamentuko
ofizialek inoiz ez zuten gertaera hori ulertu; agian ez zekiten ezer horretaz;
izan ere, azken egunean W.P. Clark tenientea guztiz harriturik baitzirudien
aurkarien buruzagia harrapatzera bidalitako miatzaileen aitzindari batek
emandako laguntzagatik. “Zaldi Zoro harrapatzera hain bizkor eta
hainbesteko grinaz joan ziren ezen Ur Gabek, talde baten arduradunak, bi
poni hil egin baitzituen hura atzemateko ahaleginean”, dio Clarkek Indiar
Arloen Mandatariari eta Crook jeneralari bidali gutunean. Ur Gabek gero
kexa bat aurkeztu zuen gobernuaren aurka zaldiengatik.
FRANK GROUARD, HARTZAILEA. Garnettek, zeinaren arreba
Grouardekin ezkondu baitzen, dio Hodei Gorriren agentzian entzun zuela
Gallinok –Missouri Riverreko mestizo bat– hari Prazost deitzen ziola
(Rickerren ahoskeran); eta, zioenez, horixe zen Grouarden izena hura
Missouri aldean bizi zenean. Nick Janisek Garnetti aipatu zion ezagutzen
zuela lurrunontzi bateko sukaldari ohi bat Brazo zeritzotena (Rickerren
geroagoko ahoskeran), hainbat emazte indiar zeuzkan gizon beltz bat,
Missouriko merkatarientzat lanean ziharduena. Mrs. Nettie Goingsek dio
bera eta Grouard aita bereko seme-alabak zirela: John Brazeau, frantses
kreol bat, Pierre gotorlekuko American Fur Companyn langile ibilitakoa,
eta Choteaus-en eta Picottess-en senidea. Stoverrek dio Grouardek esan
ziola Frank Goingsen amaren lehengusua zela –andrazko beltz bat– eta
Apple River ingurutik heldua zela. (Indiar senidetasun hitzak malguak dira
eta itzulpenak aldakorrak dira –Egilea–).
Sibbleyren miatzaileak. Gertaera horren iturria: Pourier eta bertan egondako
beste batzuen elkarrizketak. Pourierrek dio Grouard gaitz benereoak jota
zegoela eta zalditik jaitsiz eta etzanez ibili zela. Stoverrek baieztatzen duenez
Grouard alproja eta mengel bihurtu zen gotorlekuen inguruetan. Louis
Bordeauxek eta bere arreba Mrs. Susan Bettelyounek diotenez, Zaldi Zoro
heltzean Grouardek beldurra izan zuen, eta handik gutxira agentziatik alde
egin zuen; eta, itzuli behar izan zuenean, gezurrak eta azalpen okerrak eman
zizkien ofizialei bere iragana ezagutzen zuen gizon hori erditik kentzeko
asmoz.
AMORE EMATEKO ASMOA AURKARIEK 1876KO UDABERRIAN. Orak
dio bera eta cheyenneak amore emateko prestatzen ari zirela Reynoldsek
eraso zienean, 1876ko martxoaren 17an, baina erasoak hainbeste amorratu
zituen Zaldi Zororengana joan ziren, harekin kanpoan geratzeko erabaki
irmoarekin. “Crookek Powder Riverren eginiko eraso harengatik izan ez
balitz gu agentziara joango ginatekeen udaberri hartan eta ez zatekeen siux
gerrarik izango”, dio Zezen Motzek bere elkarrizketetan.
AGENTZIA BAT EUREN LURRALDEAN BERTAN. Crookek eginiko agentzia
baten agintzaria Garnetti egin elkarrizketetan dager; azken hori itzultzailea
izan zen, izan ere, agintzaria egin zen biltzar hartan; era berean agertzen da
beste dozena bati eginiko elkarrizketetan. Garnettek dio agintzaria berriz
egin zela bigarren biltzar batean, McKenzie eta Clark bertan zirela.
BAKE BURUZAGIAK ERAIL Keogh gotorlekuan, Tonguen. Milesek berri
eman zuen, 1876ko abenduaren 17an, bezperan bandera zuri baten pean
zetozen bost minneconjou buruzagi hil zituztela crowek gotorlekuan. Haien
ostean zeuden indiarrek –hogeita bost edo hogeita hamar inguru— alde egin
zuten. Geroago, indiar mezulari batek esan zuenez, Hodei Gorri agentziako
Zezen Eseri Ona tiroz hildako horien artean zegoen (Missouriko Agiri

Oharrak

Artxiboetako Militar Saila). Zezen Motzek dio zortzi gizon bidali zituztela
Tongueko gotorlekura, bake itun bat egitera; alferrik galdu zena, horietako
bost hil zituztenean.
HODEI GORRI BERRIZ NAGUSI EGITEKO AGINTZARIA. Garnettek
–zeina W.P. Clark eta Hodei Gorriren arteko batzar sekretuan itzultzaile
ibili baitzen— zehaztasunez azaltzen du kontua; gero, 1880ko hamarkadan,
hori bera baieztatu zuen Hodei Gorri mindu batek berriro gutxietsia izan
ondoren, Mc Gillycudy agenteak iraindua orduan. Egun hartan Bear oglalen
Zauri Txiki agentearekin egoteak ziurrenik are jasangaitzago egingo zuen gizon zuriaren irain handi hura.
AURKARIAK ERAKARRI. Luma Gorrik dio Ezpataren eta Buztan Marradunen
ordezkariek hitzeman zutela agenteak anoak eta jantziak emango zizkiola
Zaldi Zorori, eta bere herrialdera itzultzen utziko ziotela. Orak behin eta
berriz dio Robinson Kanpamentutik oso gertu zeudela amore eman beharko
zutela jakin baino lehen. “Buztan Marradunek amarrua ezarri zigun. Geroago
jakin nuen militarrei gezurrak esaten ibili zela Zaldi Zorori buruz”.
LARRABEE ANDREA. Pourierren esanetan, Zaldi Zorok andre gazte
mestizoa hartzea lortu zuen Clarkek, pentsatuz horrek zurienganako gozoago
bihurtuko zuela gizona. Platte Departamentuko Agiri Artxibategietako
gutun batean Clarkek pozez hitz egiten du ezkontza horretaz. Rickerren
ahoskeraren aldaerak dira Larravee, Larrivee, Larrivier, eta abar.
AGENTZIAKO BURUZAGIEN BEKAIZKERIA ZALDI ZORO HEROIAREN
GURTZA DELA ETA. Garnettek, Pourierrek, Bordeauxek eta beste batzuek
liburuan aipatu bezala azaltzen dute traizioaren kontakizuna. Eastmanek dio
Andre Jantzi buruzagi bekaiztientzat lanean zebilela, Zaldi Zorok inoiz ez
zuela Crooken heriotzaz konspiratu. Ora eta Luma Gorri ados daude. Shawk,
brule agentzian bizi zenak, dio Buztan Marradun handikeriak esaten ibili zela
Zaldi Zororen indiarren aurrean, baina inoiz ez euren buruzagiaren aurrean,
eta ofizialak hiltzeari buruzko azpilan bati buruz itaundu ziotenean, zera
esan zuela: “ Bai, konspirazio bat dago, baina geuk irabaziko dugu”. Shawk
uste du beldur zela Zaldi Zoro jaun eta jabe egingo zutela Washingtonera
joanez gero (Azkenik Zaldi Zororen heriotza ekarri zuten txarto ulertu eta
gezurren inguruko istorioa “Nebraska History Magazinean” kontatuta dago.
Beste zenbaiten eskutik ere jasota dago; besteak beste, Byrne, Hartz Zutun,
Neihardt eta abar).

ZALDI ZOROREN KANPAMENTUKO OTURUNTZAREN AURKAKO
KEXAK. Shoppek, Indiar Bulegoko agente bereziak, Indiar Arloen
Mandatariari 1877ko abuztuaren 1ean bidalitako gutun luze batean azaltzen
da gertaera hori (Hodei Gorri Agiri Artxiboak). Shopp biltzarrean egon zen,
eta Irwin agentearekin zegoen batzordea heldu zen gauean.
ZALDI ZOROREN ATXILOKETA ETA HERIOTZA. 1877ko irailaren 5ean
Sheridanek Crooki telegrafiatu zion: “… Zaldi Zoro Kuartel Nagusi honetara
bidal dezazun nahi nuke beharrezkoa den zaindaritzapean” (Missouriko
gutun liburuko Militar Saila). Bradleyren txostenak ezeztu egiten ditu Zaldi
Zororekin azken une arte egon zirela ziurtatzen duten hamarnaka pertsona:
“Bere aita eta Hodei-Ukitzaile, san arcsen (sic) buruzagia, berarekin egon
ziren hil zen arte”. 1877ko irailaren 7a (Missouriko gutun liburuko Militar
Saila).

Itzulpenari buruz

ITZULPENARI BURUZ
Indiarren izenak jatorrizko idazkian (ingelesez) euskaraz nola
eman ditudan:
- Adats Luze: Long Hair.
- Ahohandi: Big Mouth.
- Aizto Buruzagi: Knife Chief.
- Aizto Kamuts: Dull Knife.
- Aizto Odoltsu: Bloody Knife.
- Altze Beltz: Black Elk.
- Amerikar Zaldi: American Horse.
- Andre Beilegi: Yellow Woman.
- Andre Jantzi: Woman ́s Dress.
- Antilope Ugari: Many Antelope.
- Antilope Zuri: White Antelope.
- Antzara: Goose.
- Arrano Pikart: Spotted Eagle.
- Arrano Txiki: Little Eagle.
- Arrano Zango: Eagle Foot.
- Azeri Beltz: Black Fox.
- Azken Zezen: Last Bull.
- Azkonar Txiki: Little Badger.
- Bakarti: Lone Man.
- Bala Mutil: Shell Boy.
- Behazun: Gall.
- Beira Ale Urdin: Blue Bead.
- Belar: Grass.
- Belatza Biraka: Turning Hawk.
- Belatz Hegalari: Flying Hawk.
- Belatz Gorri: Red Hawk.
- Belatz Txiki: Little Hawk.
- Beldur: Man Afraid.
- Bele Beltz: Black Crow.
- Bele Errege: Crow King.
- Bele Handi: Big Crow.
- Bele Luma: Crow Feather.
- Bele Pikart: Spotted Crow.
- Bere Beldur Dira: They are Afraid of Her.
- BereZaldia Begira: His Horse Looking.
- Bi Antilope: Two Antelope.
- Bi Aurpegi: Two Face.
- Bi Ilargi: Two Moons.
- Bide Handi: Big Road.
- Bihotz Beltz: Black Heart.
- Biki Beltz: Black Twin.
- Bizkarrezur Garai: High Back Bone.
- Bufalo Beltz: Black Buffalo Woman.
- Bufalo Motz, edo Zezen Motz: Short Buffalo/Short.
- Bull Bufalo Txahal Bide: Buffalo Calf Road.
- Burdin Bala: Iron Shell.
- Burdin Belatz: Iron Hawk.
- Burdin Luma: Iron Plume.
- Burdin Gizon: Iron Man.
- Buruzagia Dator: Chief Comes.
- Buztan Marradun: Spotted Tail.
- Denda Dagi: Makes the Lodge.
- Erbinude On: Good Weasel.
- Errauts: Ashes.
- Erromatar Sudur: Roman Nose.
- Esku Beilegi: Yellow Hand.
- Esku On: Good Hand.
- Etsaiak Bere Zaldiaren Beldur Dira: Man Whose
Enemies Are Afraid of His Horse.
- Ezarian: Creeping.
- Ezkutu Beltz: Black Shield.
Zaldi Zoro

Mari Sandoz • Aitor Fresnedo Gerrikabeitia

Itzulpenari buruz

- Ezkutu Txiki: Little Shield.
- Ezpal: Chips.
- Ezpata: Sword.
- Haran Politt: Pretty Valley.
- Haitz Ilun: Black Rock.
- Hartz Adoregarri, Ezpal (Chips) ere deitua:
Encouraging Bear.
- Hartz Arin: Swift Bear.
- Hartz Azarri: Brave Bear.
- Hartz Bakarti: Lone Bear.
- Hartz Beilegi: Yellow Bear.
- Hartz Beltz: Black Bear.
- Hartz Eseri: Sitting Bear.
- Hartz Garai: High Bear.
- Hartz Garun: Bear Brains.
- Hartz Gorri: Red Bear.
- Hartz Menderatzaile: Conquering Bear.
- Hartz Motel: Slow Bear.
- Hartz Ostikatzaile: Kicking Bear.
- Hartz Saihets: Bear Ribs.
- Hartz Zahar: Old Bear.
- Hartz Zutun: Standing Bear.
- Hegaldaka: Flying By.
- Hiltzaile Txiki: Little Killer.
- Hiru Izar: Three Stars.
- Hiru Hartz: Three Bears.
- Hodei Gorri: Red Cloud.
- Hodei-Ukitzaile: Touch the Clouds.
- Hosto Gorri: Red Leaf.
- Ilargi Beltz: Black Moon.
- Ilun: Dark.
- Ipar Adar Bakar: Lone Horn of the North.
- Izotz: Ice.
- Kastore Presa: Beaver Dam.
- Ke: Smoke.
- Kizkur: Curly.
- Kokots Luze: Long Chin.
- Konkor: Hump.
- Kopetilun: Bad Face.
- Kutxa Zahar: Box Elder.
- Labankari: Stabber.
- Lantza Luze: Long Spear.
- Lapiko Beltz: Black Kettle.
- Larru Mugikor: Moving Robe.
- Larru Urdin: Blue Robe.
- Lau Adar: Four Horns.
- Lausengari: Crawler.
- Luma Gorri: Red Feather.
- Mandan Luze: Long Mandan.
- Mando Zuri-Gorri: Roan Mule.
- Mokasin Bakar: One Moccasin.
- Mokasin Gailur: Moccasin Top.
- Musu Luze: Long Face.
- Oinbeltz: Blackfoot.
- Okela Gabe: No Flesh.
- Ora: He Dog.
- Orein Herren: Lame Deer.
- Orein Txiki: Little Deer.
- Otso Bizkar Garai: High Back Wolf.
- Otso Garai: High Wolf .
- Otso Itsu: Blind Wolf.
- Otso Su: Wolf Fire.
- Otso Txiki: Little Wolf.
- Otso Zuri: White Wolf.
- Partisano Handi: Big Partisan.
- Pawnee-Hiltzaile: Pawnee Killer.
- Politt Hori: Pretty One.
Zaldi Zoro

Mari Sandoz • Aitor Fresnedo Gerrikabeitia

Itzulpenari buruz

- Saihets Handi: Big Ribs.
- Santu Luze: Long Holy.
- Soldadu Zutun Lehena: Standing Soldier
Number One.
- Sudur Handi: Big Nose.
- Sudur Hori: Yellow Nose.
- Trumoi Belatz: Thunder Hawk.
- Trumoi Txiki: Little Thunder.
- Txahal Zuri: White Calf.
- Txakur Gorri: Red Dog.
- Txapel Beltzaran: Brown Hat.
- Txikito: Little Big Man.
- Txurrodun: Club Man.
- Ur Gabe: No Water.
- Ur Gorri: Red Water.
- Xal Beltz: Black Shawl.
- Xerlo Zuzen: Straight Foretop.
- Zaldi Luze: Long Horse.
- Zaldi Zoro: Crazy Horse.
- Zauri Oker: Bad Wound.
- Zauri Txiki: Little Wound.
- Zezen Arin: Fast Bull.
- Zezen Arrano: Bull Eagle.
- Zezen Bihotz Gaizto: Bad Heart Bull.
- Zezen Buru: Bull Head.
- Zezen Eseri: Sitting Bull.
- Zezen Garai: Tall Bull.
- Zezen Hartz: Bull Bear.
- Zezen Isats: Bull Tail.
- Zezen Motel: Slow Bull.
- Zezen Motz: Short Bull.
- Zizare: Worm.
- Zorri Jori: Plenty Lice.
- Zuri-Beilegi: Yellow White Man.
1.
MEDICINE: Hitz garrantzitsua dugu honako hau; behin eta berriro agertzen da liburuan, jatorrizko testuan. AEBetako kulturaz kutsatuta gauden mendebaldekooi ezagun egiten zaigu
hitz hori, indiarren inguruko testuinguruetan duen zentzuan;
gehienbat filmei esker. Gazteleraz medicina erabili izan da;
adibidez:
Medicine man: hombre medicina (tribuko aztia edo sorgina adierazteko, alegia).
Euskarazko libururen batean BOTIKA hitza erabili dute medicine man: botika gizona.
Niri, berriz, esaera horrek min ematen dit belarrian, eta beste
bide bat bilatu gura izan dut. Are gehiago bi kultura desberdinotan, indiarren mundu magikoan eta gurean (mendebaldarrona, arrazionala, zientifikoa...) hitz horrek zentzu desberdinak
dituela kontutan hartuta. Eta, areago, mendebaldarron kultura
horrek, azal zurbilona, bestea zapaldu eta desagerrarazi zuenean.
Indiarren kulturaz eman zaigun guztia zapaltzaileen hizkuntzatik (eta ikuspegitik) emana zaigu, noski; kasu honetan ingelesez.
Zorionez, Mari Sandozen ikuspegia begirunezkoa da, gaiaren
inguruko ezagutza handikoa.
Indiarren testuinguruetan medicine horrek zentzu magikoa
du; magia adierazten du; gizakiaren gaindiko indar edo sorkaria; edo halako ahalmena duen objekturen bat; medicine pipe
(pipa); medicine storm (ekaitza), eta abar.

Itzulpenari buruz

Sorginen munduarekin zerikusia duen hitz baten bila ibili naiz,
medicine horren euskarazko baliokide bat aurkitu guran.
Medicine man: sorgin itzul genezake, ados; arazorik ez hor. Eta
ildo beretik honako hauek:
Medicine shield: sorgin-ezkutua (armarri edo babesa).
Medicine lance: sorgin lantza.
Medicine song: sorgin kantua.
Medicine bundle: sorgin fardeltxoa (kutuna), eta abar eta abar.
Baina, gero, badira beste hitz batzuk arazotsuagoak; adibidez:
black medicine (kafea). Nola itzuli hori? Eta beste hauek?: strong
medicine (medicina fuerte, poderosa); good medicine; bad medicine...
Zertaz ari garen hobeto ulertzeko gazteleraz itzuliko ditut liburuko zenbait esaldi:
- “Quizás aquel día una mala medicina te cegó” le dijo a su amigo.
- Mejor no atacar; nuestra medicina no es buena hoy; ya lo intentaremos mañana.
- Su medicina era la pata delantera del mapache.
- El guerrero pasó cabalgando una y otra vez ante sus enemigos,
los cuales descargaban toda su munición contra él. Sus amigos,
desde la colina, le gritaban que no fuera loco, que volviera y se dejara de tonterías. Pero otros cuantos vieron que ese día su medicina
era muy fuerte, y le jaleaban y vitoreaban cada vez que volvía a
pasar ante sus enemigos al galope.

Nola itzuli horietan medicine ditxosozko hori? Esana dut: botika
ez dut gustuko. Hortaz, sorgin edo sorgintzarekin harremana
duen hitzen baten bila aritu izan naiz.
Xipri Arbelbidek sorginkeriari buruz idatzitako liburuan, “Sorginak lehen eta orain” (Elkar, 2011) liburuan zera dio: “Zorion,
zorigaitz, zoratzea eta beste eman duen ZORI hitza hemen
daukagu, hain segur bere lehen erran nahian: sorginak botatzen
duen zori edo suerte on edo txarra”.
Euskaraz bada hitz polit bat: ZORKI (recurso, medio. Bitarteko,
alegia). Bizkaierazko hitza ei da, baina nik behintzat ez nuen
ezagutzen, ez dut sekula entzun.
Beste hitz interesgarri eder eta ezezagun samar bat: SORKI
(1. Adabakia; 2. Eskuzapia; 3. Buruan pisua eramateko jartzen
den zapia). Zer iradokitzen digu irudi horrek? Niri sorgin baten
irudia etorri zitzaidan atoan; Euskal Herriko sorginak irudikatu
ohi ditugun buruko horrekin.
Zorkik eta sorkik, biek ala biek, sorgin hitzarekin lotura iradokitzen didate. Izan ere, zorki, bitartekoa, ez al zen izango beste
mundu horrekiko bitartekoa hain zuzen ere?
Sorkari hitza beste aukera bat izan zitekeen. Sorkari: ente.
Azkenik, erabaki bat hartu beharrez, ZORKI hitza hautatu dut.
Atrebentzia lotsagabeegia beharbada? Halako lizentzia hartzeko nor naiz ni bada?
Jakina, edonork esan diezadake: Zer ari haiz? Ezin duk edozein
hitz hartu eta horren zentzua aldatuta hire gustuko den beste
edozein zentzu eman. Ez da zilegi; debekatuta dago.

Itzulpenari buruz

Ados. Eta zer da hobe, euskaraz existitzen den hitz bat, baina
ia inork ezagutzen ez duena eta inork ere erabiltzen ez duena,
errespetatu eta bere tokian utzi, hiztegian gordeta, hilzorian,
azkenik erabat aienatu dadin? Dena arauei jarraituta eta behar bezala. Tximeleta irudiko pospolo kutxa batean sartu eta
ehortzi.
Tira, guzti hau agian nire paranoia besterik ez da. Litekeena.
Beharbada botika edo medizina hitza erabiltzea izango da hoberena. Beste batek har dezala erabaki hori. Nik zorki hautatu
dut, eta halaxe darabilt testu osoan zehar. Letra etzanez idatzi
dut, betiere, zentzu berezia duela nabarmentzeko.
Eta, edonola ere, noizbait itzulpen hau argitaratuko balitz,
hitzaurreren bat edo iruzkinen bat egitea beharrezkoa litzateke, zorki hitzari kasu honetan eman zaion zentzu berezia (edo
ez hain berezia agian) azaltzeko; sorgintza edo sorgingoarekin
zerikusia duten gauzak adierazteko erabili dela esateko.
Hortaz, azkenik honelaxe eman ditut hitzok nire itzulpen honetan:
Medicine man: Sorgin.
Medicine bundle: Kutun.
Gainerako guztiak ZORKI hitzarekin osatu ditut:
Black medecine: Zorki beltza.
Medicine song: Zorki abesti.
Good medicine: Zorki on.
Bad medicine: Zorki txar.

Strong medicine: Zorki indartsu/ahaltsu.
Medicine storm: Zorki ekaitza.
Medicine pipe: Zorki pipa.
Medicine gun: Zorki arma.
Love medicine: Maitasun zorki.
Hunt medicine: Ehiza zorkia
...

2.
Indiarren tribuen izenekin zalantzak izan ditut: letra larriz ala
xehez, nola idatzi? Jatorrizko testuan, ingelesez, larriz idatzita
datoz guzti horiek; nik, ordea, eta behin-behinean, letra xehez
idatzi ditut orokorrean, amerikar, ingeles, frantses edo euskaldun xehez idazten dugun arrazoi beragatik.
Baina, gero hor badaude beste kontu batzuk:
Alde batetik siuxak ditugu. Beraien hizkuntzan lakota deitzen
diote beren buruari: teton lakota. Ingelesez, teton; euskaraz,
tetoi? teton?...
Beste tribu bat dugu gero: pawnee delakoa. Ingelesez pawnee;
euskaraz? pawnee ere bai? Ados, baina... deklinabideko zenbait
kasutan (nork plurala, nori...) e gehiegi pilatzen zaizkit hor.
Nortzuk? Pawneeak. Nortzuek? Pawnee-ek. Nori? Pawnee-ei.
Zalantza eragin dit horrek.
Zaldi Zoro

Mari Sandoz • Aitor Fresnedo Gerrikabeitia

Itzulpenari buruz

You have read 1 text from Basque literature.
Next - Zaldi Zoro - 34
  • Parts
  • Zaldi Zoro - 01
    Total number of words is 3676
    Total number of unique words is 1991
    25.9 of words are in the 2000 most common words
    39.0 of words are in the 5000 most common words
    44.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 02
    Total number of words is 3810
    Total number of unique words is 1850
    27.0 of words are in the 2000 most common words
    41.8 of words are in the 5000 most common words
    48.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 03
    Total number of words is 3844
    Total number of unique words is 1819
    28.7 of words are in the 2000 most common words
    42.6 of words are in the 5000 most common words
    48.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 04
    Total number of words is 3833
    Total number of unique words is 1841
    27.5 of words are in the 2000 most common words
    43.0 of words are in the 5000 most common words
    49.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 05
    Total number of words is 3853
    Total number of unique words is 1895
    27.0 of words are in the 2000 most common words
    41.1 of words are in the 5000 most common words
    48.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 06
    Total number of words is 3867
    Total number of unique words is 1860
    26.9 of words are in the 2000 most common words
    40.1 of words are in the 5000 most common words
    47.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 07
    Total number of words is 3824
    Total number of unique words is 1779
    26.9 of words are in the 2000 most common words
    40.3 of words are in the 5000 most common words
    47.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 08
    Total number of words is 3843
    Total number of unique words is 1782
    29.5 of words are in the 2000 most common words
    44.0 of words are in the 5000 most common words
    50.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 09
    Total number of words is 3900
    Total number of unique words is 1819
    27.4 of words are in the 2000 most common words
    43.5 of words are in the 5000 most common words
    50.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 10
    Total number of words is 3872
    Total number of unique words is 1809
    28.2 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    50.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 11
    Total number of words is 3923
    Total number of unique words is 1769
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    42.5 of words are in the 5000 most common words
    49.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 12
    Total number of words is 3832
    Total number of unique words is 1782
    28.2 of words are in the 2000 most common words
    42.8 of words are in the 5000 most common words
    49.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 13
    Total number of words is 3778
    Total number of unique words is 1763
    25.6 of words are in the 2000 most common words
    39.0 of words are in the 5000 most common words
    45.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 14
    Total number of words is 3807
    Total number of unique words is 1736
    28.3 of words are in the 2000 most common words
    41.5 of words are in the 5000 most common words
    48.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 15
    Total number of words is 3897
    Total number of unique words is 1724
    28.3 of words are in the 2000 most common words
    41.8 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 16
    Total number of words is 3868
    Total number of unique words is 1697
    26.6 of words are in the 2000 most common words
    39.9 of words are in the 5000 most common words
    46.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 17
    Total number of words is 3862
    Total number of unique words is 1785
    26.9 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 18
    Total number of words is 3920
    Total number of unique words is 1740
    27.9 of words are in the 2000 most common words
    42.3 of words are in the 5000 most common words
    49.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 19
    Total number of words is 3915
    Total number of unique words is 1765
    28.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 20
    Total number of words is 3939
    Total number of unique words is 1781
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    45.4 of words are in the 5000 most common words
    52.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 21
    Total number of words is 3876
    Total number of unique words is 1803
    29.2 of words are in the 2000 most common words
    42.7 of words are in the 5000 most common words
    48.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 22
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1756
    27.1 of words are in the 2000 most common words
    40.1 of words are in the 5000 most common words
    46.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 23
    Total number of words is 3867
    Total number of unique words is 1763
    27.9 of words are in the 2000 most common words
    41.4 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 24
    Total number of words is 3846
    Total number of unique words is 1714
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.7 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 25
    Total number of words is 3784
    Total number of unique words is 1751
    27.5 of words are in the 2000 most common words
    41.2 of words are in the 5000 most common words
    47.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 26
    Total number of words is 3859
    Total number of unique words is 1702
    27.2 of words are in the 2000 most common words
    41.8 of words are in the 5000 most common words
    47.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 27
    Total number of words is 3863
    Total number of unique words is 1713
    28.5 of words are in the 2000 most common words
    42.4 of words are in the 5000 most common words
    49.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 28
    Total number of words is 3872
    Total number of unique words is 1750
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 29
    Total number of words is 3907
    Total number of unique words is 1713
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    45.4 of words are in the 5000 most common words
    52.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 30
    Total number of words is 3904
    Total number of unique words is 1764
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    50.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 31
    Total number of words is 3955
    Total number of unique words is 1581
    32.5 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 32
    Total number of words is 3807
    Total number of unique words is 1755
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    44.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 33
    Total number of words is 3828
    Total number of unique words is 1831
    23.2 of words are in the 2000 most common words
    34.3 of words are in the 5000 most common words
    39.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Zaldi Zoro - 34
    Total number of words is 612
    Total number of unique words is 429
    33.5 of words are in the 2000 most common words
    50.8 of words are in the 5000 most common words
    59.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.