Napoleon Lehena - 4

Total number of words is 3675
Total number of unique words is 1877
26.7 of words are in the 2000 most common words
39.1 of words are in the 5000 most common words
46.4 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
ads place
Satan, begiak gorri, harrapatzailea,
Baduk munduan orai hik laguntzailea;
Egiten duenean hemengo aldia,
Gainean hik emanen atzapar handia.
Errobespiarresen eta Pinetdako,
Sala eder bat bada bertze mundurako,
Lekhua frankorekin kontradantzeko,
Galtxa gorri berbera xirrika iotzeko».
Andredena Maria deitzen den Elizan
Bonaparte bera zen sarthu nahi izan,
Bere guduetako soldadu hartzekin,
Eta buruzagien lerro zilharrekin.
Entzun zuten bazterrek othoitzen ezkila,
Aspaldi zarasana nor ziteken hila,
Etzutelakotz iotzen baizik min marraskan,
Odola ixurtzean nonbaiko gathaskan;
Egun hark Bonaparti othoitzak ixuri,
Gutitan diotzanak ixurtzen gerlari;
Zenbat ahok etzuten bihotzez laudatu!
Bertze xedeak gerlak maiz ondotik ditu.
Bonaparte bear zen gathez emateko

Gaxtaginen lerroa, gaia orotako;
Iainkoaz egorria, behar orduetan,
Agertu zen arimaz galden halturetan.
Burudunak badaki deus onik ez dela,
Iainkoaren beldurra nihon bada hila.
Hartako Bonapartek zituen altxatu
Aldare gaxtaginek zuztenak etxatu.
Geroztik ziren sorthu egun hoberenak.
Urthe segidakoek iasta zituztenak;
Egin bideak ziren ikhasi hobeki,
Iakitate zuhurrak hedatu arrunki,
Aphaindu berthutekin bihotzen makhurrak,
Sinhesteak urrundu esklabo beldurrak;
Zuzentasun maitatu, herrunkak on iarri,
Eta legen bidetan guziak ezarri.
Bonapartek ez aski Elizan bakea,
Erresumari zion bilhatu legea,
Lege bat, mendez mende, aiphaturen dena,
Haren ikustatea agertzen duena.
Egorri zuen ere santo Domingorat
Leclerc, bere koinata, beltzen plegatzerat;
Bainan gauzak etziren gogora itzuli,

Izurriteak hilez franses, nola uli.
Koussaint Louverturekin gerla ez gelditu,
Haren hartze fransesei guti baliatu.
Aldean, hala hala, gauza ungi zoan,
Piamonte iarri zen fransesen lerroan;
Hedatzen hari ziren alde orotarat;
Parun, Plaisance eta Elbako irlarat.
Egintza hoik angeles ielosiz egosten,
Eta bake hausteko bidetan ematen.
Bainan ere Franzia ez da lokhartuko,
Ethortzean orena buru egiteko.
Hartzen du Bonapartek xedea buruan,
Londres bera duela zaurthuren guduan.
Biltzen du langilea Bolonia alde,
Ez du nekhe, ez diru, gerostik guphide;
Zernahi den lan hau da orotan egiten,
Nihon ez da besorik alferrik egoten;
Guziek dabilzkate, non nahi, aldizka,
Orga, kanoia, xizpa, mailu edo soka.
Zilhatzen dute portu, untziz berregintzen,
Edozein inginuri bidea zabaltzen.
Ez da nihon egiten han egin etzenik,

Guziei Bonapartek kontu on emanik.
Etzuen hori behar aski egiteko,
Nahiz edozeinentzat ziteken askiko.
Buru guziak ziren emanak airetan,
Sarthu nahiak ere etsaien bidetan.
Hanbat beso zenean kalafetan hari,
Untzi eta pinaza zaietela iari.
Guziak bazakizkan, etzen deus egiten,
Non etzituen berak guziak ikusten.
Hanbat lan egin zuen, xarmekin bezala,
Non ez baitzen angeles galdurik axola.
Hasi zen, hasi laster, berregintzen untzi,
Eta hasteko trufak zituen ahantzi.
Nahiz khendu beldurra, zena bihotzetan,
Nelson urgulutsua eman agintzetan;
Harturen zituela fransesen untziak,
Hala nola lehoinak, arten ihiziak.
Fransesen tokitik zen untziz on hurbildu,
Ez baitzuen deus onik hekin sutik bildu.
Berritz zen handik laster ethorri goririk,
Gerla untzi hoberen guziak bildurik,
Berak erranez gora, gabasko etzela,

Nihor nihon kokatu, hura zen bezala!
Nahi zukeien egin, Aboukir gogoan,
Han egin zuen ioko itzuli beroan.
Bainan etzuen izan sartzeko tarterik,
Untziak ustekabez sobra urrundurik.
Peza kolpez ehoa, ibili zen hertsi,
Eta deus egitea, aise zuen etsi,
Ikustean hondatzen untzi ederrenak,
Biziz ere gabetzen marinel lehenak.
Bolonian Konsulak egin zuen asko,
Han zuen gurutzea eman saritako,
Sari bat soldaduen amets handiena,
Eta bulhar guziek nahi luketena.
Bizi guziko zuen konsulgo galdetu,
Hiru miliun bozek zioten luzatu,
Horrekin uste zuen higan goragorat,
Berak orori buru gero ematerat.
Etsaiak bazituen, etsai lazgarriak,
Haren hiltzerat ere bardin ekharriak.
Iadanik izan zuten, asmu ifernuko
Bidean hedatuz, haren suntsitzeko.

Buruan sarthu zuen Enghien zitekela,
Baden bizia ixil higatzen zuela.
Hari iasarriz ere, zuen beharbada
Sinhetsarazi nahi, diteken gauza da,
Erregen etsai zela oraino xedetan,
Eta etzela nahi hekin axkidetan.
Nola nahi zen, Enghien hor du harrarazten,
Bakezko lur batean, lo dela egoten,
Lege guzien kontra, ageri itsuski,
Bere ohoreari eginez asiki.
Gizonik handienek flakoa badute,
Hala nola izarrek itzala baitute.
Hil zen Enghien dukea, adin ederrean,
Hoita hamabortz urthe zuzkela gainean,
Iadanik aiphatua gerla hainitzetan,
Bihotz bat urrezkoa mihi guzietan;
Dohain guziez kasik arima gaindia,
Berthuterik maitenen lurreko lilia;
Bere ienden burua, urgulu bezala,
Soldadu garbi eta, handien miraila;
Europan aiphatua, gorthen altxagarri,
Konde handiren adar ezin ahanzgarri.

Hartu zutenek preso Enghien harrapaka,
Etzioten atzeman paperik trebeska,
Frogatzeko lanean hari zela gordez;
Etzen hura hobendun bere aiten galdez!
Badire errateak, lagunek zutela
Bonaparte aitzendu, hiltzen ziotela,
Berak iakin gabean, duke handi hori;
Bainan argi sobera dario lanari,
Hutsa da ezin nihork gorde dezakena,
Itzal bat konsulari eman dioena.
Bere zaukan tronua, ez nahi lagunik,
Erregen deitzea zen, urrun hura ganik;
Aski handi zeraukan bere izatea,
Eta handi ere zen, on da erratea.
Hainitzek erran dute, ungi egiteko,
Bourbon zela tronurat altxatu beharko.
Bonaparte etzuten hanbat ezagutzen,
Eta bereaz baizik etziren orrhoitzen;
Guti ere zakiten, horren egitea,
Etzela haren errex, nola erratea.
Hirriska zuken galtze bere buruaren,
Laguntzaileak iende maite etzenaren.

Etzetzaken ere utz handitu zutenak,
Bere bitorietan lagun zituenak,
Zenbait, egun tzarretan, orenek errotuz,
Behar bada beztuak gaizki auhendatuz.
Haren arreba batek hori nahi zuken,
Anaia agertzea iduriko Monken.
Bainan etzen behin on erregetiarra,
Bonaparte bera zen guziek beharra,
Hari zion Iainkoak eman aski kasko
Franzia eriari bizi beiratzeko.
Haren beso behar zen emateko buru
Gaxtagin ozartuei berthuten inguru;
Hura gabe Burbonek etzuketen deusik,
Hetaz guti zen ere egiten solasik.
Tzarrek dute nausia laster ezagutzen;
Ahal gabe denean, basarat etxatzen.
Onek ere lan dute egun goibeletan,
Ez baditu zeruak hazkartzen xedetan.
Lehen ere erregek bide egin zuten,
Erresumen beharrek galdetu bazuten;
Etzen ez Bonaparte Franzian lehena,
Errege ezeztatuz altxatu zutena.
Higan zirenek hola, guzien nahian,

Beharrak zirelakotz, harrabots handian,
Etzuten egin nihoiz Bonaparten lanik,
Etzen ere burutan hurbil zitekenik.
Geroztik nola erran, gaizki behar zela,
Hartzea khoro baten, odol zariola,
Eta hura buruan, iartzea Franzian,
Etzenean bertze bat, ienden gutizian?
Utzi balu koroa, zena zen trebeska,
Etzagon ixildurik fransesen marraska;
Nahasdurek indarra zuten berraturen,
Eta egun tzarrenak tzarragoz betheren.
Ez da Ieneral aski, mihi baratzeko,
Gutiago fransesei buru emateko.
Behar zen oro izan, edo ez deusere,
Franzian egitekotz on zenik batere.
Bonapartek, egonez orduan bezala,
Aise zuen ikusi eroriko zela.
Senatua bildu zen; erran han zen batek,
Khoro behar zuela hartu Bonapartek;
Egin zuela aski haren izateko,
Eta alde zuela Franzia hortako.
Enperadore hola zuten izendatu

Bozkario zutela orotan hedatu.
Bestarik handienak egin izan ziren,
Oroitzapena ez da nihoiz ahantziren.
Pio zazpigarrenak, utziz Italia,
Parisat egin zuen orduan ilkhia,
Konsekratzeko berak, franses hautamena,
Napoleon Khoroak handitzen zuena.
Andredena Marian zioen ixuri
Olio sakratua buru hauta hari.
Iainko etxea etzen izan ederrago,
Harren edergailuz mintzatzea bego;
Gauzen izenak berak eskas ginituzke,
Nolako ziren erran nahi baginuke.
Bezti ziren bazterrak birungan bezala,
Iendek khoro bizi bat egiten zutela.
Espantagarriki zen hedatu gastua,
Erresumako kaxa gelditu hustua.
Lyon eta Indiak emanez lanetan,
Handieria oro iarri zen berritan,
Harria zariola, burutik behera,
Soinekoek altxatuz gaineko dirdira.
Broderia guziei urre zarioten,

Erritan artexenek bihurtu zituzten.
Tula urre xabalez zagon arraiotan,
Belusa zen ehorzten lumaien artetan;
Artileria orroz etzitekin ixil,
Iendea zabilala karriketan biphil.
Enperadorea zen kapa bizkarretik,
Argia zariona harrien begitik;
Aldean Josefina, andre ederrena,
Aphaindura guziak histen zituena.
Karrosa aitzinean zohazen anaiak,
Garraiatuz kopeta ez guti arraiak.
Behar zenean ioan Eliza handirat,
Bazela Iainko handi han ezagutzerat.
Ondotik heldu ziren mila aitzindari,
Gortheko iguzkiak iadanik iduri.
Napoleon iarria guzien erdian
Egundaino izan zen ederren tokian,
Trionfan zohakola karro distianta,
Iendeari zioen arraizien hauta,
Pasaiatuz orotan hirritan maitena,
Hari baizik egite eman etzaiona.
Bere begi biziaz, begi zorrotz hartaz,

Besarkatzen zituen, trufatuz zelataz,
Guzien bihotz edo barneko xedeak,
Egun hartan balio urrezko hedeak.
Gutik entzunen dute orduko kantarik,
Cherubini, Lesueur, baitziren bizirik.
Pillar guziak ziren belusa iarian
Argi zela hedatzen gaindiz urrerian;
Tapizek zuten lurra guriki estaltzen,
Urre baso handiek aldare aphaintzen,
Ezkin denek iduri izar argietan,
Bekhaiz gisan zerua hekin iostetetan.
Aldamihoak ziren arin gehienik,
Andre osteak hetan lerroka emanik,
Pulitetan hautuak kasik gehienak,
Aphaindurez izarren histeko eginak:
Eliza sahetsean, birunga hetazko,
Iduri zuen zela saski bat lorezko.
Eliza beherean zagoen tronua,
Gainean belhauniko soldadu hautua,
Bera egina handi, lehena gerletan,
Higana bere buruz erregen alkhitan,
Aldean Iosefina, inperatriz handi,

Bihotzik hoberena dohakola gaindi.
Meza entzun ondoan, itxura onetan
Kororat higan ziren begiak hirritan,
Eta iarri hekintzat aphaindu alkhian,
Guziek zituztela ikusten erdian.
Aita Saindua harat hurbildu zaioten
Han berehala hasi othoitzen egiten.
Napoleoni zion behin khoro eman,
Eta hark andreari ondoan eraman,
Itxura egiteko biena zutela,
Bat bezala bertzea handitu zirela.
Egun eder, dohatsu, ezin ahantzia,
Iauziz eman zuena orotan Franzia,
Damurik behar zuen goibeldu luzean!
Bainan ez gaitezen sar geroko lezean.
Napoleonek laster, nahiz saristatu
Lagun bere gerletan zutenak segitu,
Egin zuen herrunka, harat altxatzeko,
Mareskal izenean, gizon segidako.
Massena, Murat, Moncey, Jourdan, Lannes, Ber,
Augereau, Bernadotte, Ney, Soult, Brune, Mort,

Kellerman, Bessieres, Lefevre, Perignon,
Azkena Serrurier, lehenak bezin on.
Arranoak zituen gero harrarazi,
Buruen berotzeko, hautatu ihizi!
Italian errege behar zela iarri
Napoleonek zuen buruan ezarri,
Eta, lehen urthean, zabalduz gogoa,
Beretzat hartu zuen burdina khoroa,
Eginez Bizerrege Beauharnais gaztea,
Bere ama zuena haren emaztea.
Aitzinean zituen asko lur beretu,
Eta zuen Europan khexamen hedatu.
Pitt zutela buruan, erresumak ziren
Abiatu higitzen bakezko ienderen.
Prusia, Suezia, eta Autrixia,
Hazkar zutela alde berekin Rusia,
Bildu ziren, hitzetan gerla egiteko;
Asti etzuten izan elkar ikusteko.
Arranoak bezala, bolatuz airetan,
Rhinan zen Napoleon agertu betbetan.
Sartzen da Bavieren, Danuben higaten,

Inguru bedurrean duela ematen,
Eta gudu orotan bethi bitorios,
Ulmen sartzen, austriar egorriz adios;
Laburzki ehun mila soldadu zaurthurik,
Hiru hogoi bat mila trebeska utzirik,
Aintzindari hautuak zuztela berekin,
Berrehun kanoi eta ehun banderekin.
Fransesak segitzen du bidea aitzinat,
Eta bortxaz sartzen da harmetan Vienat;
Bainan ez da gelditzen, rusen segitzeko
Eta hekin lehoina guduz ikusteko.
Baziren ehun mila rusiar harmetan,
Hiru hogoi bat mila franses gorenetan.
Etsaiek bazituzten bi enperadore,
Ankas bat zori gaizten bazitzaiten ere.
Austerlitz zuten egin guduko tokia,
Begiztatzen zutela ustez bitoria.
Napoleonek zuen tokia on hartu,
Hekin arrimuz gora zelarik burlatu:
«Bihar arratsa gabe, etsaien harmada,
Iainkoak nahi badu, gure izanen da!».

Urthe bat zuen xuxen zela khoroatu,
Soldaduei zioten hori gogoratu,
Arren urthe burua seinala zezaten,
Bitoria zutela bestan eramaten.
Sobra zakien ungi sistatzen soldadu,
Ez ikusteko lehoin hasiz geroz gudu;
Eman ziren airetan harmadun guziak,
Eta bildu zituzten bethiko liliak.
Etsaiak egon ziren, nihoiz ez bezala,
Gudu tokia oro gorritzen zutela.
Napoleonen hitzak izan zuen menta,
Hark erran oro ziren hala hala gertha.
Etsai hilak baziren berrogoi bat mila,
Hetan naski zaurthuak kondatzen zirela.
Aspaldi etzen egin halako sarraski,
Asko indarrei zuen bidea ideki.
Ez gare mintzaturen bandera hartuez
Ez eta ere kanoi trebeska utziez.
Soldadu fransesa zen hain handi agertu
Non Napoleon bera baitzuen harritu.
Etzen gai emaiteko araberan sari,
Hainitz zarraikon arren haren indarrari.
Gora zuen aithortu bere ezeztasun,
Bantatuz soldaduen hango handitasun.

Etzakien harmadak zer egin harentzat.
Etzagutzaz (sic) bethea haren ungientzat;
Hartu zuen xedea zerbait egiteko,
Aitu zen dorre baten hari altxatzeko;
Bainan eskas baitzuen behar zen kobrea,
Ioan Napoleoni Soult, arin airea:
«Emaguzu kanoia, zerbait egiteko,
Lehen guduan dugu ordain bihurtuko».
Bi ilhabethe gabe, Austerlitzko suan,
Napoleonen paga sobra zen pisuan!
Prusia egotu zen dilindan bezala,
Nihoren laguntzetik begiratzen zela;
Bainan, gudu ondoan, zituen egorri
Solasik ederrenak nausitu zenari.
Napoleon etzuen horrek enganatu,
Erran zuen garbiki nola zuen kontu:
«Agur horren hirriak neretako dire,
Zeren ene lehoinak nausitu baitire».
Enperadore zuhur, austriar nausia,
Izatu zen geroztik aski ikusia;

Ethortzeko aphalik Napoleon ganat,
Aphur batentzat sarthuz bufudiak barnat;
Eta zuen aurkhitu Kanpa txar batean,
Nondik baitzion erran, hirri egitean:
«Bi ilhabethe huntan, hau dut palazio,
Enperadore iaunak holakoz zer dio?».
Austriarrak zuen ihardetsi ungi,
Eta garbiarazi beltz zuken arpegi:
«Tokiez badakizu hala baliatzen,
Non oro baititutzu lehenak ezartzen».
Egin zuten bakea, utzi gabe elkhar;
Etsai gelditu zena Rusia zen bakhar;
Bainan hark ere zuen ingurua hustu,
Bere parapiotan egiteko xiztu;
Zilhegi bazen hori, galduz ieneralak
Eta soldadutarik, hoita hamar milak,
Prusiak utzi zion Berg Napoleoni,
Ezdu nihork egiten hori edozeini.
Napoleonek gero Murati Berg eman,
Koinat hori baitzuen handiski ariman.
Napolesen errege Josep zuen egin,
Bavier andre batez Eugene berregin.
Gauzak oro zohazin nahi zen bezala,

Bainan orroit egunak gau hurbil duela;
Pranses (sic) untziak ziren berratuaz ioan,
Abukir ahantzi zen guzien gogoan,
Marinelak zabiltzan, jirarik burua,
Balentriekin bethez ureko mundua.
Villeneuvek Caldero ia zuen zafratu,
Damurik zela gero Kaditzen panatu,
Ordena zuelarik, Bresterat sartzeko!
Oren gaxtoak zuen egin ondikozko.
Angelesek zioten bidea zerratu,
Trafalgar inguruan hobia lauzkatu,
Bera zenean hasi guduan zoroki
Eta etsai eskurat erori itsuski.
Gravina lagun zuen, español untzitan,
Hiltzen iakin zuena bederen harmetan.
Fransesak ere ziren ungi peleatu,
Lehoinen pare ziren guziak agertu;
Bainan orena hala, angelesek zuten
Bitoria eraman; pagatu baitzuten.
Galduz gizon metaka bere untzietan
Eta amiral Nelson, trionfen erditan.
Etzuten beraz izan atsegin osoa,
Fransesa itsasotan uztean ehoa.

Berriak Napoleon zuen asaldatu,
Etzuen zorigaitza untzitarat deithu.
Egin balire gauzak, hark erran bezala,
Ezbalitz bere buruz ioan amirala,
Angelesak etzuen luze bizitzeko,
Egina zen gathea haren urkatzeko!
Xatamen seme handi Pitt deitzen zutena,
Hil zen angeletarren, utziz dolu mina.
Iakin zuen nola bil dirua kaxarat,
Nola mintza gorrenen beharri nagirat.
Bakharra zenaitzalen lillurikatzeko,
Gorphutz hiletan ere sua hedatzeko;
Bazuen ahal handi, bainan Douvreraino,
Franziak mugarria zuen tokiraino.
Bizirik balin bazen angeles gelditu,
Iainkoari eskerrak bihurtzeko ditu,
Napoleonen presa baliatu zaion,
Haren herra itsuak on ekharri zion,
Fox, axkide lehena Bonaparterentzat,
Murritz, hotz, agertu zen Napoleonentzat;
Halere nahi zuken bakea moldatu,

Herioak ez balu bere ganat deithu,
Franzian Napoleon zagoen bestetan,
Munduko lehena zen buru guzietan;
Eman ere zioten izen goiti handi,
Nihork gutik zuena ekharri aspaldi.
San Denisen zituzten erregek hobiak;
Napoleonek ere, han nahiz ariak,
Ezagutarazten du han bere aldare;
Bihurtzen du Eliza Pantheona ere,
Beneventeko printze Talleyrand egiten,
Rusiak azkenean amor du ematen.
Angelesa behar zen geroztik ehortzi,
Denborari astia balitzaio utzi;
Bainan Rusiak zuen bakea ukhatu,
Eta harmen bidea amarruka hartu;
Laugarren gerla bati emanez khar handi,
Eskupetik aitua bertzekin aspaldi.
Guti da Napoleon beldurtzen nihori;
Angeles lot dadila lagun Austriari,
Suezia ere iar neguko rusekin,
Ethorzteko (sic) batean hagin zorrotzekin;

Espanian Godoi has bedi oihuka,
Harmatu behar dela iendea murruka,
Erran gabe nor diren etsai io beharrak,
Izan ondoan <...> Napoleonekin,
Ikusi ahuspeka, haren ariekin;
Napoleonek behin gorra du egiten,
Alegia Godoiek ez hura ikusten,
Mintzo denean gizon traidorez hauzotan,
Pizten duela sua baster guzietan;
Bainan zitzaion sarthu buruan ordutik
Burbonen biluztea Madilgo (sic) khorotik.
Zauria behin zuen barnean itxiki,
Etzuen nihork iakin zerk zuen asiki.
Española ere zen sarthu urrikitan,
Ezeztatu zituen eginak airetan,
Hogoi mila soldadu laguntzat egorri,
Napoleon Baltikan suz zenean iarri.
Bainan etzen lokharri leheneko bera.
Gaitz xumeak gaitz handi badakhar ardura!
Erdaldunak balire egotu gelderik (sic),
Napoleon zenaren bethi ikusirik,
Harenekin harmadak egarriz gerletan,
Han arte bezala, lur eta itsasotan,

Etzuen asmatuko hekin beretzea,
Edo español khoroz nihoiz iabetzea;
Gauza bat zioena zorigaitz ekharri,
Edo zuena gero minetan ezarri.
Angeles gura ziren gerlako bideak,
Europak ziotzaten laguntzen xedeak;
Elkhar aituak ziren banazka higitzen,
Prusiak zituela aitzin bide hartzen,
Bi ehun mila gizon emanik harmetan,
Eta gehiagoak galdetuz etxetan.
Brunwick zaharra zuten guzien burua,
Errege erreginaz zela lagundua.
Napoleon handia etzen lo egotu,
Ustekabez bezala Banbergen zen kaustu.
Jena gerostik da non nahi aiphatzen,
Prusiano odolak duela gorritzen;
Fransesek bilduz bere gerlarien gurak,
Ezin hits dituzkenak nihoizko denborak.
Sarthu, bai sarthu adar barna Prusiari;
Abantzu ehortzia, eman ihesari,
Weimaren ondarrak segitzen zirela,
Gathu zehatu batzuk iduri zutela.

Hoita bortz mila gizon utzi zuzten hilak,
Itxuren arabera, ez azken muthilak.
Hartu zuzten fransesek kanoi hiru ehun,
Bandera hiruhogoi, Kaxaki berrehun,
Hoita hamar bat mila soldadu bizirik,
Etzuketenak eskas berekin nausirik.
Frederic Guillaume zen aphuru hertsitan
Segurantzarik gabe nihongo hiritan,
Fransesa norat nahi gai baitzen sartzeko,
Iostetak zituela trabak trionfako.
Hura dabillalarik beldurrez ihesi,
Napoleon Postdamen etsaiek ikusi,
Bitoriak zuela non nahi segitzen,
Bazterretan axkide zitzaiola sortzen.
Errege bat Prusiak izan zuen handi,
Orroitzekoa nahiz hila zen aspaldi;
Etzen berthutez izan aiphamen handitan,
Bainan gerlan agertuez bihotz hautatutan.
Napoleon zen gizon prezatzen iakina
Edozein balentriak altxa zukeiena.
Hartu zuen ezpata, eder Prusiako,
Frederic zuenean esku makhilako,

Eta egorri handik Franzia alderat,
Bere nausitasunen bahi izaterat,
Arrano beltza lagun, zinta gorrietan,
Prusiarren banderak, gardun loretan.
Daverest egun berean Berlinen zen sarthu,
Holsenlohe Muratek Prenslaven zafratu.
Etzen hobeki Bluchs Lubeck inguruan,
Bernadottekin Murat baitzuen buruan.
Galdu zituen laster urtheren loreak,
Kanoi eta bandera, harmen ohoreak.
Hasi bazen, hasi zen, angelesa gerlan;
Etzuen zeren bilha Baltika alde lan:
Suezia, Hanobre, Hamelen, Nienburg,
Fransesen iarri ziren, nola Breme, Hanburg
Prusia, ezpatako mendetan nausia,
Arinki gelditu zen kasik ehortzia,
Errege zabilkola ihesi, lasterka,
Izateak egorriz, io arte erreka,
Hogoi mila soldaduz segitua xoilki,
Bere erresumatzat bi aldamen xiki!
Berlinen Napoleon hari zen legetan.
Eman zuen Franzia Nazimaletan:

Gizonek behar zuzten harmak etxeraino,
Hiru hogoi urtheak bethe zituzteino.
Orotarik behar zen hestu angelesa,
Irlaz kanpo lagunik ezin izan gisa;
Behar zuzten fransesek io haren lagunak
Non nahi zituzketen egiteko lanak.
Atzeman ahal oro, khen ziotzaketen,
Gerlako galde minek hori nahi zuten;
Ez da zeren mintzatu kontra bazterretan,
Napoleon zen gerlan arrano begitan.
Espania deskansu egon balitzaio,
Rusiako gerlari hats eman balio,
Angelesak etzuen hanitz bizitzerik,
Ez bazuen Franzian berezten nausirik.
Berak ikusi zuen zela hirriskutan;
Nahastale zabilkan urrekin orotan,
Zorrozten zituela harmak minkienik,
Biziaren beldurrak sukharra emanik.
Galdu zuen orduan gizon bat handia,
Fox, etzena izatu fransesen etsaia.
Prusiako errege zela Polonian
Napoleon ioan zen, haren aitzakian

Eta ikusi zuen polones iendea,
Haren alde hautatzen gerlako bidea,
Nahiz hala altxatu berre erresuma,
Maite zuena, nola haurrak bere ama.
Rusiano iarri zen austriarren alde;
Bainan axkidekoa izan zen debalde;
Berratu balin bazen axkidez gudua,
Gehiago bezik ez gelditu zaurthua.
Galdu zuten bizia dozena bat milek,
Harma guziak galdu bizi eta hilek.
Rusiarra ioan zen bere aldetarat
Tirriatuz fransesa haren segitzerat,
Uste baitzuen egin neguko hormetan,
Etzukeiena egin aroa eztitan.
Napoleon behin ez ondotik lerratu;
Beharrik amarrua zuen ezagutu.
Varsovian egon zen pausatzen bezala,
Etsaien aurkhitzea etsi etzuela.
Saxek hartu zituen harmak fransesentzat.
Napoleonek eman errege saritzat,
Errege etzutena han arte berea,

Nahiz aspaldi zuten halako xedea.
Saxen zaldiak ziren gerlako lehenak,
Luzean Napoleon lagundu zutenak.
Erresumak oraino franses zuen hazi,
Inguruan agortek zutenean hezi.
Hekin buruzegia (sic), Europan zaharra,
Napoleonek zuen aurkhitu hazkarra,
Ekhartzeko khoroa aria maitetan,
Emaileren bezala, ienden ohoretan.
Azken guduak zuen Napoleon eman,
Nihor baino gorago, lurren erresuman;
Altxa zuken burua, erabil ezpata,
Dixida gerlaria, zenbat hanitz baita.
Bihotza gora zuen, ez eskas indarra,
Lehoinen parekoa soldadu zaharra.
Sarthu zen Weimarren, eta zuen kaustu
Hango Dukes andrea min handiz gorritu,
Zeren zuen senharra Prusianoetan,
Aitzindari iarria franses higintzetan.
Napoleonek zion egin begitarte,
Hitz ezti hauk ahotik adirazi arte:
«Andrea, senharrari zaio baliatzen,
Zu hemen egotea ni ikusiz heltzen;

Etzintuzten ihesek hain ungi utziko,
Zure uste onari diot barkhatuko».
Hess Casselen ere andregai beharra
Hartu zuen harmekin, begitan nigarra.
Erditzeko menerat kasik ethorria,
Zituen oroz ere arras biluzia,
Etziteken lurrean nihor gaizkiago,
Ez eta ere naski lotsa gehiago.
Napoleonek zion dirua egorri,
Bendeku oihuari tapatuz beharri.
Etzen guzia hori deskansu zagola,
Seme bat aitzindari hirian zuela,
Norbaiten eskuetan hor dute kausitzen
Letra bat erregeri ziona egortzen,
Errateko fransesa nola zen abian,
Eta zer bide zuzken har bere aisian.
Horren gatik iaun horrek hil beharko zuen,
Guzien mihietan bidea bazuen.
Napoleonekin da laster ama buruz,
Erranez ez diazan senhar gal inguruz;
Ez duela semea gizon asmatzeko,
Erran duketeiena haren urkhatzeko.
Napoleonek zion erran berehala

Senhar beraren aithor eskutan zuela:
«Horra, irakurrazu letra bat harena,
Eta erranen duzu baduen hobena».
Eman zion segidan letra eskutarat,
Eta zen andre hori erori lurrerat,
Ezin ukhatuz gauza egina senharrak,
Bere eskuz zituen hedatu bilhurrak!
Izorra zen bezala, haren ikuspenak
Sorrarozi (sic) zituen bihotzeko minak;
Hil bezala zenean luzeki egotu,
Bainan arthez ondoan onerat bihurtu,
Napoleonek zion hitz eman eztiki,
Adiraziz grazia ezin iguriki:
«Andrea, letra hori da froga bakharra,
Gaizki iokatu dela zuk duzun senharra;
Hori baduzu beraz kharrerat etxatzen,
Haren kontrako harmak dire ezeztatzen».
Korsua zen orduan lilitan igeri,
Aski balantria zen itsasotan hari:
Allemand, Linois, Pellot, Lermis, Dornaldeguy,
Sallaberry, Villaumez ilkhi ziren ungi.

Nork erran zenbait untzik egin balentriak!
Ikharatu zituzten angeles guziak,
Etzitezken athera baizik oste handiz,
Arrantzan behar zuten untzi zorrotz gaindiz;
Tratuak etzukeien deus hainitz balio,
Hil hurren zitzaioten bere komerzio.
Aitzen ziren berriak nola ziren ioak,
Egitean itsasoz iheska hildoak;
Untzi txar batek hamar zituen izitzen,
Edo lau, bortz, aldian, berekin ekhartzen.
Fransesa zagolarik neguko bidetan,
Hasi rusianoak kirtzika tzarretan;
Etziren atheratu nahi bezin ungi,
Ikustean agertzen fransesen arpegi.
Eylan hautatu zen harmen miratzeko,
Austerlitz bigarrena, etsai hondatzeko.
Sei mila rusiano egon ziren hilak,
Etziren gutiago kolpatu muthilak.
Keenisbergen sarthu zen hamasei bat mila,
Ezin itxikiz Chizpa, hain guti nekhila.
Kasik bertze hainbertze fransesek atzeman,
Bortxaz bederen amar zutenean eman.

Beharrik ziren hormak lodi bazterretan,
Trabatzeko mausiak bere trionfetan;
Etziteken bertzela rusiar eskapa,
Etzaukan ahantzirik gudutako tapa.
Ezpata errainetan urrun egorria,
Etzuen gaski (sic) galdu neguko hisia.
Lefevrek hartu zuen Dantziek Setioan,
Lannes, Oudinot, Sehramm, zituen ondoan.
Hiri horrek zituen zainak estiratu,
Indarraren pikainak orori galdetu.
Han baitziren etsairik hoberenak iarri,
Eta baitzitzaizkoten laguntzak ethorri.
Bainan inhork etzuen franses kontra indar,
Bessiere, Lefevre, Murat, ziren hazkar.
Bigarren horrek zuen setio gidatu,
Napoleonek ere zuen saristatu.
Etzen hargatik egin oraino bakea,
Angeles nahasiak bilhatuz artea,
Agintza ederrekin, rusen harmatzeko,
Eta bere beldurra hola urruntzeko.
Hiru mila rusiar Doppen dire galtzen,
Ney dute buruan fransesek mantzen;

Gainerakoak dire ematen ihesi,
Zango arinagorik guti da ikusi;
Ezpata errainetan ziren eramanak,
Utziz kanpo tokitan ilhabethen lanak;
Hartu zuten segidan Frieland fransesek,
Husten zutela arin rusiar filusek.
Iguzki eder batek emanez harmetan,
Napoleonek oihu egiten orotan:
«Egun dohatsua da, seinale onekin,
Iguzkia sortzen da Marengo bestekin».
Etsaien ezker alde laster da zehatzen,
Alleako alderat gehienek hartzen;
Handik urabehera nahasiz iotzeko,
Marxand bere hartzekin dutela ondoko.
Gardia inperial, rusiarren gaina,
Oinez eta zamariz lehen zaukatena,
Zelhatua izan zen, eta sarraskitan,
Egorria ihesi, biribil galtzetan,
Peza kolpe ondotik husu zohakola
Eta lerro osoak iotzen ziotzala.
Hestuak orotarik, ez iakin non geldi,
Utzi zioten harmei lerrotan huts handi.

Harmadaren erdian etzen sua hiltzen,
Nahiz hainitz etsaiek bizi zuten galtzen;
Hango rusianoek harrokak iduri,
Nahi zuten itxiki franses lehoineri.
Urrun zuten beldurra aspaldi utzia,
Bonbak zer ziren ere, kasik ahantzia;
Bainan Oudinot, Verdier, Lannes garaitzeko,
Behar ziteken gizon, etzen bezalako.
Nahasarazi zuten etsaien erdia,
Iduri zuen arren han arte harria.
Hegal eskuinak zuen oraino ematen,
Korsakok, hil ahala, su ziola pizten;
Halere, nahiz zuen gizon gehiago,
Fransesek baino antze zuen gutiago.
Mortier zuen kontra guduko bidean,
Mortier ez beldurra herio menean.
Hari ihes ioan zen Frientland sartzeko,
Iakin gabe iadanik zela Franziako.
Ehoak, preso kasik, alde orotarik,
Seguregi herio gibelat harturik,
Ura behera ziren ioan gehienak,
Eta aise kondatu athera zirenak.

Hamabortz mila ziren guduan gelditu,
Bidetan hil zirenak nork errandu ditu?
Etsai ondarrak ziren egon biluziak,
Galduz kaxetaranio zituzten guziak.
You have read 1 text from Basque literature.
Next - Napoleon Lehena - 5
  • Parts
  • Napoleon Lehena - 1
    Total number of words is 3687
    Total number of unique words is 1841
    29.8 of words are in the 2000 most common words
    42.4 of words are in the 5000 most common words
    49.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 2
    Total number of words is 3577
    Total number of unique words is 1893
    25.6 of words are in the 2000 most common words
    38.3 of words are in the 5000 most common words
    45.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 3
    Total number of words is 3649
    Total number of unique words is 1950
    25.5 of words are in the 2000 most common words
    38.1 of words are in the 5000 most common words
    44.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 4
    Total number of words is 3675
    Total number of unique words is 1877
    26.7 of words are in the 2000 most common words
    39.1 of words are in the 5000 most common words
    46.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 5
    Total number of words is 3682
    Total number of unique words is 1829
    27.4 of words are in the 2000 most common words
    40.4 of words are in the 5000 most common words
    47.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 6
    Total number of words is 3703
    Total number of unique words is 1866
    28.4 of words are in the 2000 most common words
    42.2 of words are in the 5000 most common words
    49.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Napoleon Lehena - 7
    Total number of words is 1632
    Total number of unique words is 975
    39.1 of words are in the 2000 most common words
    54.3 of words are in the 5000 most common words
    60.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.