Gipuzkoako probintziaren kondaira - 18

Total number of words is 3901
Total number of unique words is 1772
25.0 of words are in the 2000 most common words
35.8 of words are in the 5000 most common words
43.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
ematera gure Errege Jauna zaldiz joan zan Ama Birjiña Atotxakoagana, Gorteko andizki guztiak, CondeDuque, Cardenal Borja, Jaen ta Espinola lagun arturik,
zeintzubei, eta Konsejukoai lendanaz igorri zien gaztigua bakotxari bat banaka, erabaki modu onetakoarekin.
«El suceso que Dios nuestro Señor ha sido
servido dar á mis armas, habiendo los Franceses levantado el sitio de Fuenterrabia, le reconozco unicamente de su poderosa mano; y
deseando que con demostraciones públicas se
den gracias á su Divina Magestad por tan singular beneficio, á su bendita Madre, y al Apostol Santiago, de cuyo patrocinio esperé siempre esta victoria, he resuelto que todos mis
consejos, cada uno en su dia aparte, celebren
fiesta en hacimiento de gracias en las Iglesias
de Atocha y San Gerónimo, por la particular
devocion que tengo á las Santas Imageries que

hay de nuestra Señora en estos Conventos y en
la Iglesia de Santiago, hallándose presentes en
sus dias cada Consejo; y que en las mismas
Iglesias se doten perpetuamente estas fiestas
en sus octavas, aunque sin obligacíon de asistir los Consejos, para que mi reconocimiento á
Dios de la misericordia que ha usado con estos
Reynos, sea perpetuo, y se implore con toda
humildad por la intercesion de su bendita
Madre y del Apostol Santiago su auxilio y
amparo. Tambien deseo que por todos mis
Consejos en los dias de sus fiestas se funden
perpetuamente el casar tres huerfanas, y el
rescate de tres cautivos, buscándose medios
de donde acudir á esto en memoria de favor
tan singular, y con que espero se establecerá
la conservacion y seguridad de mis Reynos. Y
he mandado se lleve á la Iglesia mayor de Santiago una lámpara que perpetuamente arda en
memoria de esta victoria, demas de las fiestas
que se han de celebrar allí, como en las demas
Iglesias de España. Fio de ese Consejo, que en
la parte que le tocare obrará con el cuidado y
afecto que acostumbra, y que lo dispondrá

todo de manera, que se egecute con suma
puntualidad. En Madrid á 14 de Septiembre de
1638».
Gure Errege onaren liberaltasuna eta Erlijioa
izanik aiñ oso beteak, Ondarribiako biztanle maitagarriai amodiozko naitasun bero bizi gartsua arturik,
beren leialtade piñ eta garbo andiaren saritzat eman
zeban erabaki edo dekreto gogoangarri bat modu
onetan.
«El valor, fidelidad y constancia de los de
Fuenterrabia en la defensa de aquella Plaza ha
sido tan grande, que por el egemplo se debe
conservar en la memoria, encaminándose á su
mayor beneficio las obras pias, que en hacimiento de gracias de la merced que Dios nuestro Señor se ha servido hacernos, he mandado
se funden; y asi he resuelto que en primer
lugar sean preferidas á todas, las hijas de
Fuenterrabia para la colocacion de huerfanas;
y ni mas ni menos en la redencion de cautivos
los que fueren hijos de la misma Villa; en
segundo lugar, las hijas de los soldados de las

fronteras de Africa, y los que estándome sirviendo alli fueren prisioneros de Moros; en tercero hijas de soldados y marineros perdidos
peleando, en la dotacion de huérfanos, y ellos
en la redencion de cautivos, y en cuarto en
ambos géneros entrarán criados de mi casa; en
esta conformidad se declarará y egecutará. En
Madrid á 22 de Septiembre de 1638».
Beraren Majestadeak agindu zeban bereala bildu
zitezela batzarrera Ministroak eta Gorteko Andizkirik
aurrenengoak, Plaza aiñ baliosoa zintzoro gorde
zeban Ondarribiako Erriari eta bertako jende leialai
legez ta bidez zor zaiozkaten mesede ta eskuerakutsien gañean itzegitera. Esan ta egin, gizon goienengo zentzu andiko oek Errege Jaunarekin CondeDuqueren iritzi bide onekora gogoz jarririk, guztien
artean erabaki zuten garbiro beste gauza geiagorekin
batean, eskañi gozo maitagarri emen ezartzera noan
oek Beraren Majestadearen izenean egitea, modu
onetan;
Errege Jaunak lendabizi egin zion mesede Ondarribiako Erriari, Uriaren izen andiarekin goienengo
mallara jasotzea, agintzen zebalarik deitu zekiola La

Muy Noble, Muy Leal, y Muy Valerosa Ciudad de Fuenterrabia.
2. Eman zekizkiola eun milla dukat bera ongitu,
zuzendu, eta bear bezala indarturik ifinteko.
3. Beobiako igarolekuan zegoen gabarra jarri
zedilla Ondarribia aldetik; baita Alkate Kanporatzekoen edo aterazekoena ere.
4. Korreo nagusiaren lantegi Irun-aranzunen
zegoena jarri zedilla Ondarribiako Urian, onen laguntzarako izan zitezen, are ematen zituen etekinak.
5. Elgoibarko Elizako Patronatoa emateaz egin
zion mesede Ondarribiari, berriztaturik apaindu eta
osterontzeko emankizunentzat betiko izan zezan.
6. Uri onetan gertatzen diran pena kamarakoak
goza ditzala berak, auziak apelaturik Aditzaña goiagokoetara joanagaitik.
7. Jantzun zekizkiotela Uriari eta bertako biztanleai nozitu zituzten kalteak, eta beren alaja ta aziendaetatik Plaza gordetzeko eman zituzten gauza guztien balioa; bai ta ere beren etxeak leneko oñean ifinteko bear zan dirua; eta biztanle bakotxak egin zezala izkribuz izandu zituen kalteen eskaria, eta oen
ordaintzat gauzarik oberena berarentzako zer izan al

zitekean; zeñari ondo begiratu ta bear zan moduan
neurriturik emango zitzaion zegokion buruzpidea.
8. Eskaerarik iñork egin baino len eman zitzaiozkan Ondarribiako etxetar buruzari bakotxari bost
milla sei eun ta amar marabedi Erregeren beingo
eskuerakutsitzat, izan zituzten gasturik bearrenekoen laguntzarako.
9. Plaza gordetzen ill ziran gizonen emazte alargun gelditu ziradenai eman zitzaien bakotxari emezortzi milla ta zazpi eun marabedi, preminarik estuenak ornidutzeko.
10. Alargun oek ifiniak izan ziran oñezko soldaduen listan, dotatzen ziralarik bizi ziran arteko, oei
egunoro eman oi zaten sariaz.
11. Ondarribiako Plaza ertsitua egondu zan denporan illdako aitaen ume zurtzak baldin iristen baziran arma artzeko adiñera, eman zekiotela soldaduaren alogera, eta ezin bazkatu zitezkeanak baziran,
sueldo bat jantzuteko ez buru guztiai ezpada etxetar
bakotxari.
12. Baldin Ondarribiako biztanleen batzuben kontra gaiztakeriengaitik badago erabakia emanik kondenatzen dirala pena kamarakora, eta justiziako gas-

tuetara, barkazioa ematen zaiotela berai, parteren
baten kaltean ez dala.
Guztien gañean, Errege Jaunak ondratu zeban
Ondarribia, ezartera noan karta gozo pozkidatsu maitagarri onekin.
«EL REY. Concejo, Justicia, Regimiento, Caballeros Hijosdalgo de la muy noble y muy leal
villa de Fuenterrabia; por lo que ha escrito el
Almirante de Castilla en 7 de Septiembre sé ha
entendido como despues de haber acometido
al enemigo aquel día, fue nuestro Señor servido de dar tan feliz suceso á mis armas, que
pudo aquella noche entrar en esa Villa, despues de haber rompído y puesto en huida al
enemigo con grande pérdida de su gente, banderas, artilleria, municiones y bagage, con que
salió esa Plaza del aprieto en que se hallaba,
habiendo con vuestro valor resistido por discurso de sesenta y nueve dias el sitio que puso
sobre ella, llevando las incomodidades que en
este tiempo se ofrecieron con tal bizarria, que
sin reparar en las haciencias y vidas, mantuvisteis la reputacion de mis armas con la fidelidad

que siempre lo habeis hecho, dando egemplo á
todas las naciones vuestra constancia y valor,
de que hare siempre singular estimacion, como
merece servicio tan singular; pues en él consistió la gloria de tan feliz suceso. Y aunque todo
viene de mano de nuestro Señor, reconozco la
parte que en él habeis tenido, que es mui conforme á vuestras obligaciones; y asi lo manifestaré haciendoos grandes mercedes; y si bien
tengo resuelo algunas, me direis las que se os
ofrecieren, que sean de mayor conveniencia
vuestra, para que tome resolucion en ellas; y
desde luego ofrezco la pronta reedificacion de
vuestras casas, y he mandado al Almirante me
envie relacion de lo que importa este gasto,
para que se provea sin dilacíon, y que se dé á
cada vecino por ahora el socorro que de él
entendereis. Tambien he mandado me informe
los que se señalaron en esta ocasion, á quien
se deban dar ventajas sobre cualquier soldado,
por que tan buenos basallos queden remunerados, y haya memoria en todos tiempos de la
fineza con que habeis perseverado y resistido
en la oposicion del ejército del enemigo; pues

hasta las mugeres acudieron á todo lo necesario, gobernándose con tal valor, que no escusaron las acciones de mayor riesgo, de que me
doy por muy obligado, y de lo mucho y bien
que obrasteis en este sitio, así en daño del enemigo, corno en vuestra defensa, y es cierto no
olvidaré el amor y perseverancia con que os
habeis espuesto á la fuerza del enemigo, pues
habeis tenido tanta parte en que mis armas
conserven el crédito que han adquirido en
todas partes y excusado otros inconvenientes.
De Madrid á 15 de Septiembre de 1638.– Yo el
Rey.– Por mandado del Rey nuestro Señor.–
Don Fernando Ruiz de Contreras».
Konde-Duke jaunak ere, egun berean, ara nolako
karta pozgarria izkribatu izan zion bere eskuz sobreeskritorañoko guztia Ondarribiako Erriari.
«A la muy noble, muy leal, y muy valerosa
villa de Fuenterrabia.
Su Magestad (Dios le guarde) escribe á Vm.
dándole las gracias del valor y constancia con
que se ha defendido en el discurso de tan largo

sitio, de que se ha dado por muy servido, como
lo mostrará en las mercedes que hará á Vm. y
merece tan justamente, que serán mayores
que su deseo mismo de Vm.; las cuales solicitaré yo con mucho gusto, quedando, contensísimo de este suceso, asegurando á Vm. que
me tendrá siempre muy á su servicio, y tan
suyo, que nada quisiera sino haber nacido hijo
de esa Villa, pues ha sido la honra de toda
nuestra nacion. Dios guarde á Vm. con la felicidad que deseo. Madrid 15 de Septiembre ele
1638 años.– Don Gaspár de Guzman».
Zer izango da, bada, gure Ama maite maitati
Gipuzkoarekin beraren seme prestu leialentzako
gauza ondra andiagokorik, atsegingarriagorik, eta
pozkida beteagokorik, beren Errege oneski eta
Conde-Duque aiñ biotz onekoagandik autormen gozo
ezin geiagoko oek entzutea baino? Iñork ere ezin uka
dagiozkakean onorezko janzi galoso oekin ederki
apaindua arkitzen da, bada, Gipuzkoako Probinzia
aspaldiko urteetan.
Anziña anziñatik oi dago jarria,

Goieneneko mallan Fuenterrabia,
Jatorritik dalako leial ta garbia,
Nork maitatuko ez du alako Erria?

OGEIGARREN KAPITULUA
Milla ta zazpi eun eta emeretzigarren urteko gertakarien barria.
Izendatu dedan urte onetan etorri zan Franziatik
Martizti andi batekin Duque de Bervich Donostiako
ondoraño, Gipuzkoatarrak erdi ezjakinean zeudela
edo bear bezala prestatuak arkitzen etziralako; zergaitik guda onen otsak etziraden izan aiñ aserretsuak, nola lenagokoak, eta beragaitik jazarra onetan
etziran gertatu, beste askotan izandu diran bezalako
ausiabartza eta odol-ixurteak.
Gipuzkoako Probinziak uste bageko etorrera Franzesaren au jakin bezin laster ajindu zeban, Donostian
murrupean zegoen Korrejimenduko aditzaña bere
gidari guztiakin igaro zedilla bereal-bereala Tolosara,
egiteko andi oni zegozkion neurri egokiak, toki zabal
iriki onetan, etsaiaren beldur bage artzera. Esan ta
egin, bertako Sakristiara biribillatu ziran mugapeko
Alkate guztiak eta erabaki zuten garbiro, Probinziako
jendea aitarren seme osotoro irten zedilla, biziaren
nekepean, etsaiari goien beean erasotzera; eta Erre-

ge Jaunari berpertatik eman zekiola aditzera, Gipuzkoak itsumustuan artu zeban asmo seudo oiturazko
au. Zeñean Beraren Majestadeari biraldu zioten gaztigu au izkribuz Don Joseph Areizaga Corralkoarekin,
esaten ere ziotelarik, Probinzia onen egoitza negargarria esturarik larrienean arkituta ere, bertako jaiotar guztiak zeudela prest eta gogoz txit, beren bizi ta
ondasunaz oroitu ere bage, aren Mesedea lanze
gogor artan serbitzatzeko asmo oso bete betean.
Karta onen erantzuera, Errege Jaunaren izenean Cardenal Alberoni jaunak egiñik ekarri zeban Areizaga
jaunak Tolosan jarria zegoen Gipuzkoako Batzar
andientsuagana. Eta esaten zeban, guztiz naitasun
andiarekin artu zebala Beraren Majestadeak Probinzia leial onen mandatu zintzoa, zeñagandik etzeban
gitxiagorik uste; eta ikusirik bertako jaiotar erru andikoak arkitzen zirala etsaiari erasotzeko aiñ gogor
jarriak, gelditzen zala ezin geiagoko atsegintasun
betean pozkidatua, zergaitik bere aurreragokoetatik
zekien ondo, Gipuzkoatarren leialtadea, pintasuna,
eta garboa diradela aiñ gain-gañekoak, nola iñork ere
ez dituen berdindu izan gertatu zaiozkaten lanze
estura larriko guztietan.

Errege Jaunaren amodiozko naitasun andi au irakurtean, esan al guztien gañekoa zan, Gipuzkoako
Batzar andientsuak artu izan zeban atsegintasuna;
eta berpertatik bere mugapeko Erri guztiai adierazo
zien, zenbaterañoko kariñoarekin Errege Jaunak maitatzen deban Probinzia au, andizkatzen ere dituelarik
bertako jaiotarrak ezin geiagoraño; eta beragaitik
lanze estu artan egin bear zala iñoiz ere baino geiago, Franzesa leinbaitlen botarik geren bizileku goixoa
garbiro gordetzeko.
Gipuzkoako Probinzia asmo sendo onekin bere
prestamenetan ari zala, Duque de Bervich jaunak
biraldu zion karta bat, Tolosan zegoen Batzar audientsuari, tronpeta jotzalle batekin, esaten ziolarik, ezen,
Gipuzkoako Ekautu jaunak errendatu, eta obediturik
aurkeztu zekizkiola denporarik galdu bage beren
eskari bidezkoak egitetera, eta izango zirala amodioz
entzunak eta ondo begiratuak; zeñari erantzun zion
Probinziak bear zan moduan, ukatzen ziolarik garbiro
errendatzea eta beraren menpean jartea. Bereala
Errege Jaunari, eta D. Diego Alarcongoari eman zien
aditzera Gipuzkoak, zer gertatzen zitzaion, nolako
buruzpidean arkitzen zan, eta zer ames zituen. Ikusirik Beraren Majestadeak Probinzia onen leialtade

pare bagekoa, erantzun zion naitasun andiarekin,
ezen, etzedilla aiñ guztiz estutu Franzesaren orduko
etorreraz, zeña biurtuko zan bere tokira denpora
laburraren epean. Andik egun batzuetara jakin zeban
Gipuzkoak, nola Duque de Bervich jauna arkitzen zan
Franziara iraulteko asmoan bere martiztiarekin Marques de Silliren kontura kanpoa lagarik; aginde estua
berari emanik, ezen, begira zegiola ondo Probinzia
oni, eta beraren Fueroak gorde zitzala osotoro akatsik
txikarrena ere egin bage. Markes onek, Bervichen
esana zuzenkiro egiñik, Franziara joan bearra izan
zebanean gaztigatu zion Gipuzkoari lendanaz, nola
Probinzia onetatik bere Errira zijoan, eta guztiz asko
naiko zebala, baldin beraren banderako soldaduetakorik igeska sakabanatzen bazan, bertako Errietan
lekurik ez emateaz; zeñean ifinten zeban bere aldetik
eginkizun onetarako kontu artzalle Monsieur Belrieu.
Mandatu gozo pozgarritsu au artu bezin prest Gipuzkoako Probinziak bere mugapeko Alkate guztiak jarri
zituen kontuan, baldin Franzes soldadu igestaririk
joaten bazan beren Errietara, bereal-bereala atzemanik eraman zegiotela Monsieur Belrieu jaunari.

Guziagoko bage biurtu ziran Franzesak beren
tokira etorraldi onetan, iñoiz bezalako ausiabartza
eta odol ixurterik egin bage.
Guda au izan arren labur ta ariña,
Ezagutua dago Franzesaren griña;
Ez du atzo ta egun sartutako miña
Gipuzkoa betiko beretu eziña.

OGEI TA BATGARREN
KAPITULUA
Milla zazpi eun laurogei ta amairugarren urtean
Españarekin Franziaren artean sortutako guda zeren
bidez eta nola izandu zan errazoia.
Mundu iduripentsu onetan ezagutzen diran gauzarik oberen eta maitagarrienak iñoiz edo berriz neke
askoren bidez ozta ozta igo izan badira goienengo
mallara, eroriak izan dira bat-batean arras iñork usterik gitxiena dabenean. Ez da, bada, ikusten historian
Agintza baten andizkatze ta atsegintasun beteak
iraun izan dabenik berreun urte jarraituetan ausi
bagetanik. Egia ziertoro au begien aurrean dakusku,
bada, argi eta garbi, iñork ere ezin ukatu dagikean
moduan.
Franziako Erresuma andia milla zazpieun laurogei
ta bederatzigarren urtean arkitzen zalarik gai guztiaz
orniturik ezin geiagoraño goratua; urte bereko uztaillaren amalaugarren egunean sortu zan beraren
mugapean zegarrera, iskanbilla ta genaste guztiz ikaragarria. Beren Errege Luis amaseigarrena eskubide

guztiak kendurik ifini zuten bere etxetarrakin Parisen
toki ertsitu batean, eta emendik igesi zijoala, Alemaniako ondora iristean atzemanik, kendu zioten bizia
plaza agirikoan gillotinaren azpian milla zazpi eun
laurogei ta amairugarren urteko illbeltzaren ogei ta
bigarren egunean. Andik bereala orobat ill zituzten
Erregiña, eta Erregeren Arrebak ere. Ondorean arrasatu zuten bakaronda edo monarkia. Esleitu zuten
Talde-agintza eta jarri ziran agintari arki al zitezkean
gizonik odolgirodienak; zeintzubek illerazo zituzten
Erregeren aldedari guztiak. Ikaragarrizko gertakari
onen bidez mindu zan lazki Europa guztia, eta Franzesa bere beldurrarekin asi zan jendea zabaltzen
mugaurpe guztietara.
Gipuzkoako Probinziak ezaguturik Franzesaren
asmo galgarriak, Españaren aurrenengo atakan arkitzen zan bezala, lanbide balio andiko oni begiratu
izan zion urreratu baino lenago. Elgoibarko Errian
egindako Batzar guztiakikoan itzegin zeban, bere
mugaurpea gordetzeko lendanaz artu bear ziran neurrien gañean; baita gaztigatu ere Errege Jaunari, zer
igarotzen zan, zer gertatu zitekean eta Beobiako
ataka indartzeko nolako premina zegoen, eta Gipuzkoa guztia arkitzen zala prest Beraren Majestadea

serbitzatzeko, azkeneko odol malkoa ixurteraño. Egiteko au berpera Debako Batzarrean jardunik, berriztatu zion Probinziak Errege Jaunari, bañan etzeban
izan Gipuzkoak armatzeko ez agindurik eta ez baimenik.
Geroenean ere agindu zion Erregek Gipuzkoari,
ezen, bertako jaiotarrak armaturik ifini zitzala prest,
oitura dan bezala, etsaiari gogor egiteko. Bereala Probinziako Alkate guztiak Azkoitiko Errira biribillaturik,
egin zuten Batzarra milla zazpi eun laurogei ta amairugarren urteko otsaillaren azkenengo egunetan, eta
erabaki zuten, Beraren Majestadearen serbitzorako
eta Gipuzkoaren gordegarri prestatu zitezela berpertatik lau milla ta sei eun mutil ezkongaiak, bereziturik
iru zatitan, Probinziak deitzen zituen denporan berari
leialkiro jarraitzeko egon zitezen bear bezala irakasiak. Oen Sarjento nagusitzat autatuak izan ziran
Batzar berean Izquierdo, eta Irizar; eta gudari zegozkion eginkizunetarako Ekautu edo Diputazio berezitua ifini zeban Probinziak Hernaniko Errian. Gipuzkoak Azkoitiko Batzar andientsuan artu zituen neurri
bidezko oek, eta beste asko aipatu bage lagatzen
ditudunak, Errege Jaunak ontzat eman zituen atsegintasun bete betean.

Esan dedan urte milla, zazpi eun, laurogei ta
amairugarrenaren marzoko illean, Españak eta Franziak agertaratu zioten guda alkarri. Bereala igaro
ziran Irun-aranzungo mugara Erregeren soldadutalde Gipuzkoako errietan zeudenak; baita Probinziako mutil prestaturik aurkitzen ziranen iru zatietatik
aurrenengoa ere beren agintariakin; eta oek jarriak
izan ziran etzauntzaz mugaurpeko baserri-etxeetan;
zeintzubek mugako ibaiaren ertza zaintzen zuten
aldizka Erregeren soldaduakin. Orobat egiten zuten
serbitzo berpera, Españako lurrean zeuden bateria
eta beste toki mugaurpeko guztietan, uraz Franziako
aldera igaro bagetanik.
Jeneral Caro jaunak bere samaldako soldaduakin
batean nai zituzkean eraman Gipuzkoako mutilak,
Franziako lurrera egiten zituen sarreraetan; bañan
Probinziak erantzuten zion, ezin ausiko zebala Errege
Jaunarekin egiña zeukan bainandea, eta an arkitzen
zirala prest beren mugaurpeari eginal guztian kontu
egiteko ill edo bizi. Bidezko errazoi indar andiko au
bere arpegira ematean miñkaiztu zan lazki Jenerala;
eta agindu zeban, ezik, Gipuzkoako irurki edo terzioai etzekiotela eman Erregegandik artzen zuten egunoroko ogia eta bitanza.

Bidebageko egikera onezaz arritu zan Gipuzkoa,
eta bere mutillai gaztigatu zien, ezik, Jeneralak egindako laburtasunari begiratu bage jarraitu zegiotela
beren eginkizunari zintzoki alaitasun andiarekin, alik
eta Probinziak beste gauzarik agindu arteraño. Alaixen egin ere zuten Gipuzkoaren seme obedituak
beren Ama onaren esana, ibai ertzeko uberaetan
ardura andiarekin kontu artuaz bear-ordu guztietan
zuzenkiro.
Denpora onetan izan zan Irun-aranzunen ustekabeko alboroto bat iduripenezkoa. Nafarroako mendietan turmoitik ixluritako euri jasa andi baten bidez egiñeratutako ujolak Bidasoako ibaian zekartzien aritz ta
pago oso andien burrundara eta ospe izugarria gau
illun batean iduritu zitzaion Beobian zegoen guardiari, ezen, Franzesak zetozela urean gabarrakin. Geiagoko bage asi zan deadarka laguntzaren eske, eta
lanze aiñ estura larrikoan aurrenen aurrenengo iritsi
ziran Beobiara Gipuzkoako mutilak. Jeneral Caro jaunak ikusirik oen azkardade, beldurbagetasun ta leialtadea, esker onak eta asko berai emanik begiratu
izan zien geroztik lenago baino obeto.
Aipatua dagoen laurogei ta amairugarren urteko
uztaillaren bigarren egunean Gipuzkoako Probinzia

batu zan Errenteriako Errira, Fueroan ezarria daukan
bezala, oiturazko Batzar guztiakikora; zeñetan itzegin
zan ezagera andiarekin geldiro bertako terzioen
buruzpidearekin, Jeneral Caro jaunak eskatzen zituen
gauzen gañean. Eta Probinzia au beti nola izan ta
izango ere dan Errege serbitzatzeko eta bere eskubideak gordetzeko aiñ zintzoa, zuzena ta leiala, ikusten
zeban argiroki beraren terzioak etzeudela armetan
ondo trebatuak, tropako soldaduakin batean Franzesari su egiteko atake andietan; beragaitik erabaki
zeban Batzar andientsu ark, ezen, Gipuzkoako Erri
guztien kostuz egiñeratu bear zala Batalloi bat, gordetzalle azkarren izenarekikoa, zazpieun ta berrogei
ta amar gizonezko bertako jaiotarrakin, eta oek
gudak iraun arte guztirako soldaduakin batean serbitzatzen jarririk, terzioak biurtu zitezela beren etxeetara.
Probinziaren asma onarekiko eskañi ondradu au
izandu zan Jeneral Carorekin Errege Jaunarentzako
guztiz naierakoa, eta Beraren Majestadeak biraldu
ziozkan Gipuzkoari, Batalloiko Agintarientzako bear
ziran txartel edo patenteak.
Bereala ifini zeban Gipuzkoak esan dan Batalloia
bertako jaiotarrakin, zeñaren agintari edo Komandan-

te jarri zeban Teniente Koronel D. Juan Carlos de Areizaga, eta Sarjento nagusi D. Gabriel de Mendizabal,
biak gudaritar onak eta ondra andiko gizonak, zeintzubek beren jendeari armen erabillera erakutsirik
fite, jarri izan ziran egun gitxiren barruan Batalloiarekin erru andian etsaiari erasotzen, martizti osoa arritzen zan moduan, eta Jeneral Caro jaunari bere naikida betetzen ziotela, zeñak agirian alabatzen zeban
Gipuzkoako Batalloiaren onore ta garboa guztiz asko.
Batalloi au, gelditu ere bage zebillen Bideaturekin
Tellatuetagaiñ inguruko mendietan, estura larriko
lanze eta irriskurik andienetan aurrenengo beti. Sarritango neke gogor eta pelea portitz askoren bidez gaixotu, elbarritu eta illtzen ziran Batalloi onetako anitz;
zeintzuben ordañak ifinten zituen Probinziak bereala,
bere seme leial errutsu bakotxari onza urreak amazazpina, emezortzina, eta ojeiña ere emanik. Guztiz
dirutza andiak eman bear izan zituzten Gipuzkoako
Erriak, Batalloi indar andiko au bere oñean irozotzeko. Erri batena bakarrik esatea aski da, beste gañerontzekoaz oroiturik ezagunmendura etortzeko. Oiarzungo Erriak Batalloi onetarako zituen ifini bearrak
ogei ta zortzi gizonezko, eta oei beren sariak emateko, badakit iru milla ezkutu euneko lauen korrituan,

beste bi milla euneko iru pagatzekoan arturik, gañera ogei milla erreal Erriko garien gordeleku edo positotik atera izan zituela, Errege serbitzatzearekin
Gipuzkoari kontu egiteak atzerapenik izan etzezan.
Egiazki esan al guztien gañekoak ziran izatez ere
Batalloi onek zeramazkien neke gogorrak, eta egiten
zituen azaña andiak; zeintzuben bidez Jeneral Caro
jauna zaletu zan, lenago ezertan etzeuzkan Gipuzkoako terzioaz, eta Probinziari izkribatu izan zion guztiz
emekiro, ezen, Españaren mugako arraia gordetzeko
arkitzen zala jende leialaren bearrean, eta egin zegiola atsegin biraltzeaz beren Agintariakin lenago bezala etxeetara irauliak zeuden mutil ezkongaiak. Bereala Probinziak bere Erri guztiak deitu zituen Batzarrera
bigarren aldian Azkoitiara; non erabaki zeban, aipatu
dan urte laurogei ta amairugarrenaren azaro illaren
azkeneko egunetan, terzioak mugaurpera joateko;
zeintzubek abenduko illaren asierako egunetan jarri
ziran prest Irun-aranzunen beren armakin, D. Esteban
de Biguri, eta D. Luis de Oiarzabal Sarjento nagusi
zituztelarik Izquierdo eta Irizaren ordean. Gizon ondra
andiko oek biak terzioen Agintari bigarren aldian jartetik erretiratu ziran, ez, beldurtiak eta desleialak
ziralako, ez, etsaiaren kontra peleatzeko gogorik

etzeukatelako, ez eta ere, Errege Jauna eta Probinzia
serbitzatzen beren biziak irriskuan ifintea damu zutelako, baizikan aurreragoko txandan Beraren Majestadearen Buruzarietatik ikusi izan zituzten begirune
illun ta laburtasunen bidez, beren biotz nobleak minberatuak zeuzkatelako.
Otsaillaren bostgarren egunean Jeneral Caro zortzi milla gizonekin sartu zan Franziara Irun-aranzun
aldetik; baita D. Jose de Urrutia Teniente Jenerala ere
iru millarekin Berako ondotik. Sarrera onetarako
eskatu zituen Caro jaunak mugaurpean zeuden
Gipuzkoako Terzioak laguntzalle, Franzesari irabazten zitzaiozkan gordelekuak desegindurik lur jo eragiteko; Españatarrik elbarritzen bazan Irun-aranzuna
ekarteko, eta beste eginkizun anitz gertatu zitezketekeanetarako estalkiaren azpian.
Esan ta egin, Gipuzkoako mutillak ziran balatartean Tellatuetako gañera aurrenen aurrenengo igorik
Franzesaren bateriak artu izan zituztenak; zeñean
azaña andi oni begira San Marzialko gañeti egon izan
nintzan neu beste Gipuzkoatar askorekin batean pozkida bete batean.
Denpora onetan Jeneral Caro bere troparekin
sarriro sartzen zan Franziako lurrera etsaiari eraso-

tzera, eta beti Gipuzkoako batalloia aurretik zebala,
zeñak nozitu zeban txit anitz; baita Probinziako Erri
leialak ere au bere oñean irozotzen. Jazarra gogor
oetako batean eritua izandu zan grabekiro batalloi
beraren Agintari D. Carlos de Areizaga.
Modu onetan estura larriko lanze asko igaroaz iritsi ziran laurogei ta amalaugarren urteko marzoko
illera. Egun beretan Franziako aldetik zetozen barriak
etziran naigarriak; zergaitik ikusten ziran Rosellon,
Vende, Bretaña, eta leku askotatik republikanoak
zekaztela soldadu talde andiak Gipuzkoako arraia
ausitzera.
Atsekabezko entzuera minkaitz onekin arkitu
zanean Jenerala, gaztigatu zion Probinziari biraldu
zitzala iru terzioak batean bere mugaurpeari kontu
egitera. Bereala Gipuzkoak bere mugapeko Erri guztiakin egin zeban Batzarra Donostiako Urian, eta erabaki zeban, terzio guztiak osotoro berpertatik aurkeztu zitezela Irun-aranzungo arraira, eta baldin lanze
gogorragoa iristen bazan, Gipuzkoako biztanle guztiak aitarren seme irteteko etsaiari erasotzera, aitzakiarik entzuteko lekurik iñori eman bage.
Batzar andientsu onek agindu bezalaixen jarri
ziran iru terzioak beren mugaurpeari kontu egiten,

tropako soldadu ta oen Agintariak begiratu onik egiten ezpaziezaten ere Españatar garbi Euskaldun
prestu beren anaia maitagarriai. Gisa onetan despita
bidebageko galgarriaz atsekabeturik erretiratu zan
Jeneral Caro uztaillaren erdian, bere ordez Marques
de Castelar utzirik, alik eta Conde de Colomera Nafarroako Erregeorde eta Pirineoetako martizti guztiaren
Buruzaria etorri zedin bitartean.
Uztaillaren ogei ta bostgarren egunean goizeko
bederatzi orduetan Gardeko mendia igarorik jatsi zan
Españako soldadu bat igeska Oiarzuna, zeñak ekarri
zeban barria Franzesa Beran sartu zala. Bereala
jakindu zan beste anitz estura larrian zetozenetatik,
Baztango Ibarraren jabe Franzesa egin zala.
Oiarzungo Ibar leialak atsekabezko barri minkaitz
au entzun bezin laster ezkillak errepikaturik batu
zeban bere mugaperko jende guztia pillota jokuko
plazara, eta emen, aitarren seme irteteko nori bere
izenak izkribuz artzen ari zirala, etorri zitzaien Farnesioko soldadu zaldizko bat Jeneral Castelarren pliegoarekin, non esaten zeban, ezik, Oiarzungo jende
gudaria igaro zedilla bereal-bereala Igerko Gaztelura,
Suizoen Brigadier ta Koronel Redin jaunak agintzen
ziotena egitera. Mandatu onen bidez Oiarzungo gizon

ta mutilak, txiki ta andi, zar ta gazte, arma jaso al
zezaketekean guztiak etsaiari erasotzera joateko
prestatzen ari zirala, jatsi ziran Nafarraldetik mendiak
beera igesi Oiarzungo Elizaldera iru milla Españatar
soldadu tropakoak beren Agintariakin arratsaldeko
zortzi orduetan; eta oei beren janari ta etzauntzak
zuzentzen zebiltzala ikusi ziran gurdidi talde luzeak
kanoi, kartutxo, eta beste gauza asko gudarako bear
You have read 1 text from Basque literature.
Next - Gipuzkoako probintziaren kondaira - 19
  • Parts
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 01
    Total number of words is 3700
    Total number of unique words is 1837
    26.4 of words are in the 2000 most common words
    38.0 of words are in the 5000 most common words
    44.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 02
    Total number of words is 3474
    Total number of unique words is 2152
    18.8 of words are in the 2000 most common words
    26.5 of words are in the 5000 most common words
    30.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 03
    Total number of words is 3812
    Total number of unique words is 1746
    24.6 of words are in the 2000 most common words
    34.6 of words are in the 5000 most common words
    41.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 04
    Total number of words is 3815
    Total number of unique words is 1577
    26.4 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    44.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 05
    Total number of words is 3831
    Total number of unique words is 1480
    26.8 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    43.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 06
    Total number of words is 3730
    Total number of unique words is 1698
    26.1 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    43.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 07
    Total number of words is 3800
    Total number of unique words is 1792
    28.8 of words are in the 2000 most common words
    41.3 of words are in the 5000 most common words
    47.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 08
    Total number of words is 3821
    Total number of unique words is 1773
    29.4 of words are in the 2000 most common words
    42.0 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 09
    Total number of words is 3588
    Total number of unique words is 2013
    23.2 of words are in the 2000 most common words
    33.0 of words are in the 5000 most common words
    38.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 10
    Total number of words is 3522
    Total number of unique words is 1843
    25.8 of words are in the 2000 most common words
    35.8 of words are in the 5000 most common words
    42.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 11
    Total number of words is 3496
    Total number of unique words is 1915
    26.3 of words are in the 2000 most common words
    37.9 of words are in the 5000 most common words
    44.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 12
    Total number of words is 3733
    Total number of unique words is 1769
    29.6 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    49.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 13
    Total number of words is 4115
    Total number of unique words is 1852
    24.5 of words are in the 2000 most common words
    35.3 of words are in the 5000 most common words
    42.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 14
    Total number of words is 4035
    Total number of unique words is 1788
    25.5 of words are in the 2000 most common words
    36.9 of words are in the 5000 most common words
    43.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 15
    Total number of words is 3934
    Total number of unique words is 1791
    26.6 of words are in the 2000 most common words
    37.2 of words are in the 5000 most common words
    44.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 16
    Total number of words is 3972
    Total number of unique words is 1765
    25.6 of words are in the 2000 most common words
    36.3 of words are in the 5000 most common words
    43.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 17
    Total number of words is 3883
    Total number of unique words is 1843
    27.5 of words are in the 2000 most common words
    40.2 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 18
    Total number of words is 3901
    Total number of unique words is 1772
    25.0 of words are in the 2000 most common words
    35.8 of words are in the 5000 most common words
    43.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 19
    Total number of words is 3889
    Total number of unique words is 1772
    22.7 of words are in the 2000 most common words
    32.8 of words are in the 5000 most common words
    38.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 20
    Total number of words is 3687
    Total number of unique words is 1706
    28.1 of words are in the 2000 most common words
    40.4 of words are in the 5000 most common words
    47.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 21
    Total number of words is 3852
    Total number of unique words is 1795
    25.9 of words are in the 2000 most common words
    36.4 of words are in the 5000 most common words
    42.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 22
    Total number of words is 3831
    Total number of unique words is 1759
    23.4 of words are in the 2000 most common words
    32.0 of words are in the 5000 most common words
    38.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 23
    Total number of words is 3837
    Total number of unique words is 1753
    23.6 of words are in the 2000 most common words
    33.1 of words are in the 5000 most common words
    39.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 24
    Total number of words is 3385
    Total number of unique words is 1587
    24.5 of words are in the 2000 most common words
    34.9 of words are in the 5000 most common words
    41.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.