Gipuzkoako probintziaren kondaira - 16

Total number of words is 3972
Total number of unique words is 1765
25.6 of words are in the 2000 most common words
36.3 of words are in the 5000 most common words
43.5 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Milla sei eun ogei ta emezortzigarren urtean Ondarribia ertsiturik egon izandu zan egunetako gertakari
andien errazoia.
Esan dedan urte milla sei eun ogei ta emezortzigarrenean, Españako armak garailari izan ziran etsai
anitzen kontra Italian, Flandesen, eta Brasilen egin
izan zituzten pelea andietan. Bañan guztietan gogoangarriena, eta Españako Errege Don Felipe laugarrenaren naierakoena izandu zan Gipuzkoako Probinziarekin Ondarribiako biztanle errutsuen leialtade eta
pizkortasun pare bagekoa. Beragaitik Errege onek
bere esku indar andikoaz izkribaturik agindu zion D.
Juan de Palafox ta Mendozari, ezen, Españako armak
urte artan egin izan zituzten azaña andien kondaira
izkribitu eta argitara eman zezala, Ondarribiako ertsitze eta laguntzako izenaren azpian, esaten ziolarik
modu onetan.
«Los sucesos de este año de 58 han sido
varios con mucho crédito de mis armas; sea

nuestro Señor bendito. Dareme por servido
que los recojan todos con el sitio y socorro de
Fuenterrabia, y de todo fiareis una relacion fiel
y verdadera, tal cual de vos me prometo; y
antes de imprimirla me la traeréis para ver si
falta ó sobra alguna cosa de monta».
Izanik, bada, kondaira gogoangarri au aiñ egiazkoa eta adigarria, moldizkidaturik Erregeren
aginduz, bein baño geiagotan agertaratua arkitzen
da izen onen azpian.
«Sitio y socorro de Fuenterrabia, y sucesos
del año de 1658, escritos de órden y en virtud
de Decreto puesto todo de la Real Mano de la
Magestad del Señor D. Felipe IV. Por el Ilustrísimo, Excelentísimo y Venerable Siervo de Dios
Don Juan de Palafox y Mendoza, de los Supremos Consejos de Indias y Aragon, Obispo de la
Puebla de los Angeles, y de Osma, Arzobispo
electo de Mégico, Virrey y Capitan General de
Nueva-España &».

Mundua mundu dan arte gogoangarri izango dan
kondaira egiazko onek adierazten du argi eta garbi
Gipuzkoatarrak jaioterriari dioten amodiozko naitasuna, beren Errege bidezkoarengana duten leialtade
piña, eta etsaiari gogor egiteko jatorritik darraikioten
griña portitz pizkorra zenbaterañokoak diraden.
Esango dizkitzutet, bada, bidenabar, Ondarribia ertsiturik egon izan zan egunetan igarotako gertakari
banaka batzuk, berriztaturik gogora erakartzeagaitik
gure guraso on ta senide leialak egindako azaña andi
ondragarriak.
Izendatu dedan urteko Uztaillaren ogei ta batgarren egunean Endaiatik Irun-aranzun alderontz agertu zan Franzes Martizti andi bat goizean goiz, eta toki
berean igaro zuten egun osoa aurreratu bage. Bigaramunean Principe de Condé amasei milla soldadu
oñezko eta bi milla zaldizkorekin, itsasoaren urbeera
aldian Bidasoako ibaia bost lekutan igarorik, sartu
zan Irun-aranzura. Don Diego Isasi Koronela bi milla
erritarrekin ekin zitzaion Franzesari portizki, sarrera
au eragotzi naiean; bai ta ill ere jende asko Ondarribiako sutunpadiarekin batean; bañan geroenerako
ezaguturik D. Diegok ezin eutsi zegiokela bi milla erritar ondo prestatu bageakin emezortzi millako samal-

da andi, ill edo bizi sartu bearrean zetorrenari, laga
zion orduko jazarrari, era obeagoa etorri zekion arte.
Bereala artu zituen Franzesak Irun-aranzun inguruko
tokirik oberenak, Ondarribiako sutunpadiak iltzen ziolarik jende asko. Urreneko egunean artu zituen Franzesak eragozpenik bage Oiarzun, Errenteria, eta
Lezo. Bigaramunean Pasaiara igaro eta portuaren
jabe egiñik, beraren gordetzalle soldadu talde andi
bat ifini ta biurtu zan Irun-aranzu alderontz, Ondarribiari erasotzera. D. Diego Isasi bere erritarrakin, jarri
zan Hernanin, bertan indartzeko erabakirik, bidez
Probinzia barruko jendea Aitarren seme batutzean.
Uztaillaren laugarren egunean Franzesak ertsitu
zeban Ondarribiako plaza leor aldetik; eta itsasoz
arkitzen zan guztiz era nekezean laguntza emateko.
Plaza barruan zegoen Gobernadoreak iru egunez
aurretik biraldu zeban D. Migel de Ubilla indar eske D.
Diego Isasigana; eta beraren etorrerak luzatzen zebalako, igorri zeban illaren bostean txalupa bat Donostiara laguntzaren eske. Txalupa onekin etorri ziran
Andres de Izurrain, eta Alonso Laredo Kapitana, itsasur biziaz baliaturik; eta bigarren ordurako iritsi zan D.
Migel de Ubilla eun ta irurogei ta amar gizon Tolosa,
ta Azpeitikoakin. Franzesa ari zan portizki barrurako

bideak epaiten, plazari su ta gar erasorik, eta San
Nikolasko ate aurrean egindako irikiak ikustean, irten
ziran barrundik berrogei ta amar gizon Sarjento batekin, Franzesak egiten ari ziran luesitura; non porrokatu zituzten ogei soldadu ta langilleen maisua eta oen
kapote, ezpata, eta beste gauza geiago jaso al zitzatenakin biurtu ziran plazara. Bañan are, arrabia
andiagoan ekin zitzaiozkan Franzesak beren lanbideari. Illaren amaikagarrengo arratsaldean Don Juan
de Beaumont Buruzari zutela, irten ziran eun ta
berrogei ta amar gizon, luesituak egiten ari ziran
Franzesari erasotzera; baita ill ere, lenengo sarreran
arkitu zituzten langille guztiak; baziran gizonak iruna
Franzes ill zituztenak; bañan biurtu bearra izan zuten
prest plaza barrura, etsaia oarturik samalda andiak
zetozkiotelako beretara atxi atxika. Uztaillaren amairugarrena egun gozoa izandu zan plaza barruko jendearentzat, Don Migel Perez de Ejea eun ta berrogei
ta amar gizonekin laguntzalle etorri zitzaielako itsasoz, beste bederatzi kabo ta Kapitan jakinduri andikoakin batean. Oek plazara iristerako, Franzesak epakia
zeukan murrobiako bidea berrogei oñ ez beste guztia; eta etsaiari bere lanbidea eragozpendurik luzaeragiteagatik asmoa artu zuten laurean gizon bertako

biztanle eta soldaduetan esleiturik, kanpora berakin
irten eta lanean ari ziran Franzesai erasotzeko. Esan
ta egin, Uztaillaren amalauean eguna argitzen astearekin batean, luesitu gañean zeuden Franzesai eraso
ziezaten portizki, eta alde bietakoak egin zuten pelea
andi bat, zeñetan etsai samalda izugarria arras triskaturik, biurtu ziran plazara amabi illak eta amar erituren galduan.
Uztaillaren amabostgarrenetik ogei ta baterañokoan Franzesai eraso zion Plazari portizki, egunean
amabi, amalau, eta amasei bonba ifiniaz erri barruan.
Urraturik lurreratuak zeuden Ondarribiako bizitoki
guztiak, Eliza ta Gazteluaz ostean gordeleku segururik iñon ere etzekautela. Guztiaz, ere ordu eta uneoro Franzesari illtzen ziozkaten langille asko, batez ere
bertako biztanleak makurka ta iskintxoka bazterrik
bazter zulo kuntza ta babesak arrapaturik. Uztaillaren
ogei ta laugarren egunean euri jasa andia asi zalako,
aldegin bearra izan zeban etsaiak trintxeraetatik; eta
era onezaz baliaturik, Gobernadoreak biraldu zeban
Alferez Juan de Roa berrogei gizonekin, luesituari
kontu egiten gelditu ziran Franzesai erasotzera, eta
pelea gogorra berakin egiñik arras porrakatu ondoan,
irauli ziran plazara berrogeiak oso ta bizi. Uztaillaren

ogei ta seigarren gauean Franzesak zur pilla andi bat
Magdalena aldeko murru ondora eramanik, oen babesean ifini zituzten gizonak arbollandearen kanpo
aldeko jaraitora epaiten; eta plazaren kontu artzalle
zeuden zelatariak oartu ziranean erri barruko jendeari adierazorik, oek joan ziran bereala murru gañera
etsaiari erasotzera, non ekin zitzaiozkan arri andiak,
bonbak, granadak, ur irakiñak botatzen, zeintzuben
bidez lanean ari ziran Franzesak illik, eragotzi ziezaten une artan asi ziran lanbidean jardutea. Illaren
ogeita zazpigarrenean jarri zeban Franzesak bateria
berria Magdalenako kortinaren aurrean iru sutunparekin, eta gau artan berean ifini zeban itsas aldetik
zurezko lankai edo artifizio bat, zeñarekin zulatzen
zeban murrua; bañan Ondarribiako Alkate D. Diego
Butron bere erritarrakin bakarrik toki beldurrik andieneko ari kontu egiten zegoenak, erru andiarekin portizki erasorik, biraldu zituen ariñ ta prest leneko
lekuetara.
Plaza barruko jende apurra neke andiaren azpian
arkitzen zan lazki, Franzes Martizti izugarriari gau ta
egun ezin eutsiz, laguntza noiz baino noiz etorriko ote
zitzaion pozean. Españako Errege Don Felipe laugarrenak artu zituen bear ziran neurriak Ondarribiari

laguntzera jendea itsasoz ta leorrez biraltzeko; bañan
toki urrutietatik biribillatu bear zutelako beren etorrerak luzatzen zeban asko, eta bitartean etsaiak uste
zeban plaza beretu. Aboztuko illaren seigarrengo
gabean Don Migel de Ubilla irureun gizonekin irten
zan Donostiatik itsasoz Ondarribiarako asmoan, eta
bide galduetatik irrisku andian zijoala, gertatu zan
ustez ustekabe norbaiti ere alkabuza disparatzea,
zeñaren bidez etsaia gañean zutelako, biurtu ziran
txaluparik geienak Donostiara; baña Don Migel de
Ubilla irurogei ta amabost soldadurekin sartu zan
Ondarribiara; zeñak berekin eraman zeban, Erregek
Erri oni Madrildik izkribatzen zion karta gozoa, esaten
zebala modu onetan.
«El Rey, Concejo, Justicia y Regimiento, Caballeros Hijosdalgo de la Muy noble y muy leal
villa de Fuenterrabia; el Maese de Campo Don
Miguel Perez de Egea me ha dado cuenta del
amor y fineza con que procedeis, para que los
intentos del enemigo no sean de ningun efecto, mostrando vuestra mucha fidelidad; y esto
es en mí de tal estimacion, que he querido
advertiros, que en ello recibo grato servicio; en

todas ocasiones le reconoceré, y no solo asistiré á manteneros, como lo merecen tan buenos
vasallos, y á socorreros, como se procura por
todos los medios posibles, pero de mas de
satisfaceros los gastos que hicieredes con la
guarnicion de la Plaza, y los daños que el enemigo os causare en vuestras casas, de que os
doy mi palabra Real, os haré muy particulares
mercedes, como es justo las reciba quien tan
singularmente obra en lo que tanto importa,
De Madrid á diez y ocho de Julio dé mil seiscientos treinta y ocho.– Yo el Rey.– Por mandado del Rey nuestro Señor.– Don Fernando de
Contreras».
Ondarribiako biztanle leialak ikusirik laguntzaren
etorrera maitagarria, eta denpora berean entzunik
ezagutu zutelako zenbaterañokoa zan Errege Jaunak
agertaratzen zien naitasun egiazkoa, beren neke
gogor eta atsekabe samiñaz azturik, alaitu, pozkidatu, eta indartu ziran lazki, nai zebanik egiten etsaiari
ez lagatzeko asmo oso betea arturik; zeñean, emakumeak eta mutil txikietarañokoak samaldaka zijoatzen
lan eske Agintarietara. Modu onetan Plazari bertako

jendeak eusten zion bitartean, Almirantea ari zan
bere Martiztia egiñeratzen Gaztelako batalloitik, eta
iru milla Gipuzkoatar Probinziak deiturik biribillatuakin, bertako Diputadu Don Pedro de Ipiñarrieta, eta
bere lagun Don Pedro de Idiakez ziradela.
Franzesak ikasirik berari erasotzeko jendea batutzen ari zala Gipuzkoa barruan eta beste toki geiagotan, estututzen zeban lazki Ondarribiako plaza gau ta
egun gelditu ere bage; bañan bertako biztanleak izanik ain leial ta azkarrak, aldian sarri plazatik irtenik,
ematen ziozkaten astiñaldi gogorren bidez luza eragiten zioten asko. Aboztuko illaren zortzigarren egunean estratako atetik aterarik, eraso zioten berreun
gizonek portizki etsaiari, baita bota ere beren tokietatik, talde andiak triskillaturik. Jazarra onetan atzemandako Franzes batek aboztuaren bederatzigarren
egunean esan zien plaza barrukoai, ezen, iru lekutan
epakia arkitzen zala murrua lurraren azpitik, beingoan su eman ta guztia osotoro uixatzeko; eta asmoa
zebala ere etsaiak, ogei ta lau sutunpa ifinteko Txumarraga esaten zaion tokian, Gazteluari erasotzeko;
eta lanbide oei ekiteko Principe Conde zegoela sei
milla soldadu zar Franziatik laguntzalle zetozkionai
itxoroten. Bigaramun goizean, zeña zan aboztuko illa-

ren amargarrena, esan dedan toki berean ogei ta lau
kanoiak jarririk, Franzesa asi zitzaion erasotzen Gazteluari, itsaspendurik zeukatenak aurreko egunean
esan bezalaixen, zeñean disparatu izan zituen egun
artan zazpi eun sutunpada. Bañan bertako biztanleak
emakume ta mutil txikietarañokoak soldaduakin
batean, orduan ta gogo geiagorekin ekin zitzaiozkan
batere beldurtu bage, luepaki berriak gordegarri
plaza barruan egiteari, esaten zutelarik, geldi gaitean
murruakin bakarrik, eta galbedi osterontzeko guztia,
etzaiku ardura. Quedemos con las murallas solo, y
pierdase lo demas, que no importa.
Abostuko illaren amargarrenetik amalaurañokoan
Franzesak bere sutunpadi andiarekin gelditu ere
bage eraso zion Plazari, eta egun onetan iñoiz ere
baino arrabia geiagorekin Magdalena aldeko zatia
urraturik botatzen zebala; bañan Erriko jendeak etzeban etsitzen batere; orduan ta gogorrago jarten
zitzaiozkan etsaiari, esaten zutelarik bertako emakumeak, ezen,
Ezgaitu gu izutzen balak;
Deus ez dira Franzesen eginalak.

Zeintzubek, ain portizki nola gizonak, laguntzen
ziezaten sutan ari ziranai murru gañera polbora, bala
eta beste gauza asko eramaten; eta elbarrituak maitaro bildurik, illtzen ziranai lurra ematen, aiñ leialkiro
ta garbo andian beren senar, anaia, ta semeai, nola
soldadu eta Agintari atzeai.
Plaza barrukoak beren buruak estura larri artan
ikusirik, gaztigatu zioten Almiranteari aboztuko illaren emezortzian, zer ta nolako buruzpidetan arkitzen
ziraden, eta lenbaitlen etorri zedilla etsaiari erasotuera. Mandatari leial azkar onek Ondarribiako irteera ta
sarrera igeri irrisku andian igarorik, ekarri zeban bigarren egunean, zeña zan illaren ogeigarrena, mandatuaren erantzuera izkribuz Almiranteagandik, promestutzen zebalarik, ezen, egun gitxi barru joango
zala bere jendearekin, Franzesai portizkiro ekiñik astinaldi onak ematera.
Aboztuko illaren ogei ta bigarren egunean iritsi
zan jende zartada bat Oiarzuna, eta oetako berreun
gizon gauaz igo ziran Jaskibel mendira, su ta ke
andiak egiñaz, Ondarribiako plaza barruan zeudenai
adieraztera, ezik, berai laguntzera zetozela; zeñaren
bidez arras pozkidaturik toki itxituan arkitzen ziradenak, egin ziezaten mendikoai ongietorri maitagarria

sei sutunpadi disparatuaz aldian sarri; ifinten zutelarik leen agirikoan Erriaren bandera jasoa; bai ta menditarrak ere berena, plazakoari zegokion bezala.
Bereala Oiarzunen zeuden soldaduak aurreratu ziran
Ondarribia ikusten dan gañera; eta toki onetatik Jaskibelmendira bitarteko ordekatxoan ifini zituzten
beren jarleku ta prestamenak; zeñean Santa Barbarako Elizatxotik etsaia zegoen tokirañoko guztian egun
oro izandu zan pelea gogorra.
Probinzia barrutik jendea zenbat eta alderatuaz
zijoakion etsaiari, anbat eta onek portizkiago ta
estuago erasotzen zion ertsitua zeukan plazari, lenbaitlen menperaturik, beraren jaun ta jabe jarri
naiean. Beragaitik Franzesak eman zion su, gerorako
laga bage estu estuka itokarrean berpertatik, murru
azpian irikirik zeukan zulo andi bati, goi guztiak beea
joko zutelako uste oso betean; bañan etzitzaion ondo
irten bere asmoa; zergaitik etsaiak su emandako
zuloarekin bat batean zuzen zuzen beste bat plaza
barruan irikia zeukan D. Diego de Butron Ondarribiako Alkateak bere erritar leialakin eta zulo onetatik
atera zan arriz ta lurrezko sutokari andibat, zeñak
puskaturik aidatu zituen zazpi gizon lanean bertan ari
ziradenak. Tiro onen indarrik geiena etsaiaganontz

irauli izan zalako, kalte andiak berari eginik ill ere
ziozkan soldadu asko. Franzesak arratsalde artan
Ondarribiako plaza artuko kutela aiñ ziertoro, sinistatuak arkitzen ziran, ezik, emakume anitz etorri izan
ziran Endaia Franziakotik, sakeoko gauzak erostera.
Ikusirik etsaiak zulo onetako su ematea irten
zitzaiola gaizki, asi zan beste iru lekutatik murru
azpia epaiten; lenengo bietan itsasoko urak eragozten ziolako laga bear izan zion lanari, eta irugarregoan zuaje ta prestamen askorekin lur amilkorrai
eutsiaz, zulatu zeban murru azpia, plaza barrukoak
eragotziko etziotelako ustean, bañan guztiz ditxa
andian iriki zuten oek plaza aldetik bidea, etsaiak
kanpotik zeraman zuloaren aurkez aurke, su eman ta
ere murruari kalte andirik ezin egin zegiokean
moduan.
Abostuko illaren ogei ta irugarren egunean etsaia
asi zan Erregiñaren baluarteko aldamenean bi tokitan
murrua pikatzen, plaza barrukoak gau ta egun gelditu bage arrikadaz, kañonazoka, eta ur irakiñakin
jende asko iltzen bazioten ere. Gau onetan egin
zeban etsaiak musketeakin salba guztirakoa, Mendeloko kuarteletatik asirik: eta plazan zeudenak sinistaturik, beren laguntzalle zetorren Martizdiarekin

pelean ari zala Franzesa, joan ziran murru gañetara
zer gertatzen zan ikustera. Jarraitu zion etsaiak salbari beste kuartel guztietatik, eta Endaiatik ere; bereala asi zuten sutunpadia, eta orduan ezagutu zuten
plazakoak pestaren bat andizkatzeko zala alborada
ain agiria, zeren bidez bigaramuneraño ez bazekiten
ere.
Aboztuaren ogei ta laugarrenean, San Bartolome
egunean. Marques de Gebrek luesituetatik esan zien
plazakoak, bezpera gaueko salba egin zutela, gure
ontzidia Getarian erre zebalako Burdeosko Apezpiku
edo Obispoak. Markes onek galde era bat egin zien
barrungoai moda onetan, ¿que era lo gue pretendían
hacer? A que respondieron los de adentro; que defenderse ó morir. Replicó él; que el morir era bien cuando se seguía algun fruto en ello; pero cuando no
¿para que? Y el Capitan D. Daniel respondió que para
morir con honra.
Esan nai da eusearaz: zer zan egin nai zutena?
Eta erantzun zioten barrukoak; gorde beren buruak
edo ill. Markesak esan zien; illzea ondo zala, zerbait
ona uste zanean, bañan uste ezpazan, zertako ill?
Don Daniel Kapitanak eratzun zion; ondrarekin illtzeko.

Aboztuko illaren ogei ta bostean arkitu zuten plazakoak bigarren lupobia, eta ibilli ziran onekin txit
kontu andian, gertatu etzekioten lenengoarekin igaro
zitzaiena berpera; zeñaren kontrako ataka andi bat
iriki zuten, etsaiak ezin itxi izan zeban bezalakoa, eta
suponpa ta barrika anitz ifinirik zulo muturra arintxo
estutua zegoela, eman zion Franzesak su arratsaldean, bañan etzeban iritsi izan beste gauzarik, ezpada, Bernardo Bardones deitzen zitzaion soldadu bat,
suak zeraman aizearen indarrak murruaz kanpora
erriaren sarrerako atearen ondora botatzea. Soldadu
errutsu onek arte zeban plazarako bidea, zeñari Franzes batek eman zion txuzokada bat, eta alere sabeleko esteai ezku bataz eutsiaz igeritan epaki zeban plazara bidea, non sendatu zitzaion bere eritasuna. Egun
artan berean Endaiako jendeak eman nai izan zien
plaza barrukoai burutara, ezen, obe zutela errendatu
Franzesagana berpertati, guda gogor kaltarkitsu ari
azkenengo mallara igotzen laga bagetanik; eta agindu zeban Plazako Buruzariak, ezik, etzebala iñork zer
erantzun itztxo bat bakarra ere, ill edo bizi Erria gordetzeko erabakia zegoen ezkero.
Aboztuko illaren ogei ta seiean egiñeratu zeban
etsaiak beste galeria lurrez betetako barrikakin;

zeñari plaza barrukoak eutsi zioten lendabizian musketeriarekin; eta Alferez Lesakak eizerako alkabuzarekin murru gañetik agirian zegoala, ill zituen ogeita
amar Franzes baino geiago, eta oen artean jende
kontu andikoa. Ikusirik plaza barrukoak Magdalena
aldea iñor bage lagarik, Erregiñaren baluarte ondoan
asi zala etsaia murrua zulatzen; illaren ogei ta zazpigarrenean gogoratu zitzaien barrungoai, ezen, Franzesa Magdalena ondoko utsunera biurturik ekin
zekiokeala murru azpia zulatzeari. Bereala plazakoak
ekin zitzaiozkan Erregiñaren baluarte gañean zeuzkaten prestamenak eta sutunpadia Magdalenako ondora eramanik, kanpotik epaiten zuten bidearen kontrako lubetatutzeak egiteari. Iru egunen epean egin
zituzten lan andi oek guztiak plaza barrukoak, emakumeen laguntzarekin batean; zeintzubek joaten
ziran gogoz lanera, iñork deitu bage. Iriki ere zuten
oek Magdalenako murru lodian ekitxulo bat kanoi erdi
bat ifinteko, etsaiak jarria zeukan galeriari erasotzeko, eta lubetatuaren gañean zegoen zesterategiaren
espaldan jardun zuten kanoi andi bat ifinteko tokia
egiten, etsaiari bere asmoak gal eragiteko. Egun
beretan etzuten izan plazakoak Almirantearen gaztigurik, eta arkitzen ziran estura larrian jakin nairik,

laster etorriko ote zitzaien edo ez laguntzarekin.
Beragaitik Don Migel de Ubilla biraldu zuten Almiranteagana, adierazo zegiola berari, zer egoitzan arkitzen ziraden plaza ta plazakoak; urrituaz zijoatzela
plaran burniazko dadoak, eta estañua gordetzen
zutela alkabuz ta musketeakin punterian tiratzeko;
egunetik egunera zijoala etsaia bere lanbidea aurreratuaz; eta lenbaitlen artu zezala berari erasotzeko
asmoa. Mandatu balioso au Almiranteari igorritzearekin batean, ifini zuten plazakoak Magdalenan sutunpadia, baita ere Erregiñaren baluartean kanoi osoko
bat; zeintzubek bear bezala ifinten jardun izan zuten
arreta andiarekin Buruzari Don Juan de Urbina eta
Andres de Izurrainek.
Bitarte onetan Franzesa bere galeriarekin bidea
epakiaz zetorren, Magdalenara begira plazakoak
jarria zeukaten zestotegira, au guztia osotoro beingoan urraturik, odeietara altxatzeko asmoan; bañan
plazakoak beti eutsi izan zioten toki oni irmeki, nondik gure sutunpadi eta musketeriak ill ziozkan etsaiari, asi aldi onetan, milla ta bosteun gizon igaroak.
Abostuko illaren ogei ta zortzigarrenean Ondarribiatik irten zan esan dedan D. Migel de Ubilla soldadu bat lagun arturik Almiranteagana; bañan Franze-

saren bealariak oartu ziralako, biurtu bearra izan
zeban ostera plazara. Egun artan eta urrenekoan
etsaiak bere galeriarekin eraso zion murruari epaki
naiean bala ta bonba askorekin; bañan plazakoak
eragotzi zioten suponpa eta arriakin soldadu talde
bat illaz; ifini ere zituzten plazakoak estakada bi Erregiñaren baluartearen ondoan, baldin suertez ere
murrua irikirik, Franzesa barrura abiatzen bazan,
berari zegokion etorrera musketeriarekin egiteko.
Zuaje samalda ardia ekarririk, etsaia asi zan San
Nikolasko ondoan murrua epaiten; baita plazakoak
ere beraren kontrazuloa irikitzen. Gau artan Buruzari
D. Naniel luesituan zegoanak esan zion Franzesari
onela: si traían los kalzones largos, komo solían; dijeron ke sí. Preguntándole ke porke lo dezia; respondioles el Kapitan, ke para abisarles ke buskasen tijeras
para kortarlos, porke siendo tan largos, no sabia
komo habían de huir.
Esan nai du euskarak; ea ote zekartziten fraka
luzeak, oitura zuten bezala? Eranzun zuten baiez.
Esan zioten, zergaitik zan galdera hura? Eta Kapitanak eranzun zien; kontuan ifinteagatik billatu zitzaien
guraizeak frakak moztutzeko; bada ain luzeak
bazeuzkaten, etzekiela nola iges egin zezaketen.

Aboztuko illaren ogei ta bederatzigarrenean plazakoak asi zuten espalda berri bat, etsai kanpoaldetik zestotegira irekitzen ari zan zuloaren eragozpenerako. Egun oetan beldur andia zegoen, sutuko zituela
Franzesak epakirik zeuzkan zuloak, Beragaitik,
Gobernadore D. Domingo de Egiak agindu zion D.
Juan Esain Kapitanari, bere jendearekin jarri zedilla
Erregiñaren baluarteko estakadan, eta toki au lagatzen zebala berarekin Kapitan D. Juan de Beaumonten kontura; zeintzuben laguntzalle ifini ere zeban
estakada berean Kapitan Nicolas de Bransolo, ekarri
zeban jende eta beste berrogei biribillatu zitzaiozkanakin. Bai ta ondo kontu egin ere gizon azkar errutsu
oek beren gordelekuari, alik eta plazan laguntza sartu
zan arterañoko guztian.
Aboztuko illaren ogei ta amargarren goizean Principe de Condé Franzesen agintariak biraldu zeban
atabalero bat Ondarribiako Gobernadore eta soldaduengana, zeña artu zuten Errian, eta sarreran
begiak estalirik jaso zuten Gaztelura; zeñetara igo
zan Gobernadorea, Erria, Sarjento nagusia, eta Kapitanak; eman zeban atabalero mandatariak paper bat
Franzes itzeuntzan izkribatua, Españako itzkerara
iraulkiraturik esaten zeban onela.

«El Príncipe de Condé, mi Señor, General de
las armas del ley, su Soberano Señor.
Habiendo reducido á Fuenterrahia á estado
de tener necesidad da su bondad, por la fuerza
de sus armas, y por medio de muchas minas
que están aparejadas para volar, cuyo efecto le
dará la entrada en la plaza, y deseando que no
se siga una ruina, cual de ordinario sucede en
las plazas, que se ganan por asalto, su Alteza
envia este tambor á notificar al que manda la
Plaza, para que la resígne en sus manos, conforme las capitulaciones que gustase otorgarles, asi al Gobernador, como á los soldados de
la guarnicion y sus vecinos, ofreciéndoles para
que vean el peligro que corre la dicha villa de
hacer reconocer á los que se señalaren para
este efecto de parte del dicho Gobernador el
estado que tienen las ruinas. Despues de lo
cual su Alteza les declara no esperen alcanzar
ninguna gracia de él, antes todo el rigor que la
hostilidad de la guerra hace sufrir á los que una
ciega obstinacion lleva hasta aguardar el último trance. Ademas que han de pensar que han

hecho todo lo que gente de bien y fieles vasallos deben hacer; y que las tropas que han
venido para socorrerles, están imposibilitadas
de hacerlo por razon de su flaqueza, y las grandes fuerzas y trincheras que les tiene á su oposicion, mostrándoles sus designios; lo cual su
Alteza tambien ofrece hacer ver; fuera de que
la armada naval, y los hombres que están en
los bajeles destinados para el socorro de la
dicha Plaza, están todos desechos. En el
campo á 30 de Agosto de 1638».
Gobernadoreak, Kapitanak, Alkateak, eta Ondarribiako biztanleak etzuten denpora asko igaro, zer
erantzun bear zitzaion erabakitzen. Ez nekearen
geiegitasunak; ez Franzesas aurreratuak zeuzkan
zulo irikien beldurtasunak; ez berai laguntzera etortzeko zeudenen luzatasunak; eta ez beste gauza
ezertxok ere zioten errendatzeko iduripenik txikarrena ere burura ekarri; eta guztiak iritzi batera jarririk,
erantzun zioten modu onetan.
«El Maese de Campo Domingo de Eguia,
Gobernador de Fuenterrabia.

La de V. A se ha recibido de este tambor, y
queda entendido lo que contiene, y agradecidos de la advertencia que V. Alteza nos dá,
habiendo consultado con la Villa, Sargentos
mayores, y Capitanes que hay en ella, lo que
hemos resuelto es, que V. Alteza vuele las
minas cuaudo mandare, y disponga en ellas y
en lo demas como le pareciere, que aqui estamos resueltos á resistir, y hacer lo que se debe
á lealisimos vasallos de nuestro Rey y Señor D.
Felipe IV (que Dios guarde) en cuyo Real nombre y servicio, en defensa de esta Plaza, todos,
mugeres é hijos estamos dispuestos á morir
antes que entregarla á V. Alteza, ni á otro que
tubiese el gobierno de las armas del Cristianísimo Rey de Francia; y en órden á ello V. Alteza
disponga lo que fuere servido. Guarde Dios á V.
Alteza felices años».
Paper au Principe Condéri biraltzearekin gelditu
ziran Plazakoak meatxatuak, eta aboztuko illaren
ogei ta amaikagarren eguna argitzerako gureak ifini
zuten plazan berrogei librako pieza bat Erregiñareneko baluartera begira. Arreta andia iduki ere zuten txit,

Erria gordetzeko bear ziran prestamenak zuzendurik
balak egiten, baldin bretxa naierara irikirik, etsaia
barrura abiatzen bazan bertan porrakatzeko.
Agor illaren lenengo egunean goizeko zortzi
orduetan plazakoak ulertu zuten suaren arrastoa, eta
une berean, Erregiñaren baluartearen aurrean ogei ta
bi oñ lodiko orma urraturik altxatu zeban airean. Guztiaz ere, etzeban iriki izan plazara aixa sartu al zitekean ainbateko ataka, eta gelditu zan etsaia murruarekin barrungo kontraminaren bitartean. Bereala plazakoetatik samalda andi bat aurreratu zan murru irikiari eustera, eta are geiagoko talde errutsua joan
zan kontraminara, ikusi zutelako Franzesa zuloa azitzera zijoala berriro, non peleatu ziran egun artan
portizki; eta ezagungarrituak izan ziran jazarra onetan D. Juan de Esain, beraren Alferez Domingo Balardi, eta Kapitan D. Daniel, zeintzubek pelleburu andian
kontraminara sarturik polboraren ke illun, eta kirats
gaiztoaren tartean peleatu ziran etsai anitzen kontra
txit gozorkiro, alik eta Sarjento nagusi Osoro jende
berriarekin laguntzalle etorri zitzaien arteraño. Ezagundu ere izan zan egun artan Kapitan Adrian Pulido,
sei orduan jardun izan zebalako sutan bere lagunakin

batean Franzes asko illaz, kontraminaren ataka itxi
zioten arte guztian.
Modu onetan, gau ta egun gelditu ere bage ari
zan etsaia al zeban guztia egiten, itxian zeudenari
kanpotik laguntza etorri baino len plaza beretzeko
asmo oso betean. Bai ta barrungoak ere sinistu ezin
leikean bezalako garbo, ardura eta erruarekin, Franzesak irikitzen zituen minaen kontrarako zuloak egiñik luepaki ta zestotegi andiak ifinten, barrura abiatzen bazan bertan porrokatzeko.
Plazako jende leial au, eta batez ere bertako biztanle maitagarriak, promesturik erabakiak zeudelako
beren biziak galtzera, ezen ez etsaiaren menpera
errendatzera, etzituen, bada, beldurtzen ezertxuk
ere; aiñ gogoz ta pozkidaz beteak zijoatzen Franzesa
bretxan ikusi orduko berari erasotzera, nola beren
naierarako pesta gozatsu batera joango ziazketekean
jostaldiatzera. Gizonak, emakumeak, atso zarrak, eta
aur txikietarañoeoak airatzen zuten batak bestea
You have read 1 text from Basque literature.
Next - Gipuzkoako probintziaren kondaira - 17
  • Parts
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 01
    Total number of words is 3700
    Total number of unique words is 1837
    26.4 of words are in the 2000 most common words
    38.0 of words are in the 5000 most common words
    44.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 02
    Total number of words is 3474
    Total number of unique words is 2152
    18.8 of words are in the 2000 most common words
    26.5 of words are in the 5000 most common words
    30.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 03
    Total number of words is 3812
    Total number of unique words is 1746
    24.6 of words are in the 2000 most common words
    34.6 of words are in the 5000 most common words
    41.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 04
    Total number of words is 3815
    Total number of unique words is 1577
    26.4 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    44.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 05
    Total number of words is 3831
    Total number of unique words is 1480
    26.8 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    43.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 06
    Total number of words is 3730
    Total number of unique words is 1698
    26.1 of words are in the 2000 most common words
    37.8 of words are in the 5000 most common words
    43.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 07
    Total number of words is 3800
    Total number of unique words is 1792
    28.8 of words are in the 2000 most common words
    41.3 of words are in the 5000 most common words
    47.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 08
    Total number of words is 3821
    Total number of unique words is 1773
    29.4 of words are in the 2000 most common words
    42.0 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 09
    Total number of words is 3588
    Total number of unique words is 2013
    23.2 of words are in the 2000 most common words
    33.0 of words are in the 5000 most common words
    38.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 10
    Total number of words is 3522
    Total number of unique words is 1843
    25.8 of words are in the 2000 most common words
    35.8 of words are in the 5000 most common words
    42.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 11
    Total number of words is 3496
    Total number of unique words is 1915
    26.3 of words are in the 2000 most common words
    37.9 of words are in the 5000 most common words
    44.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 12
    Total number of words is 3733
    Total number of unique words is 1769
    29.6 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    49.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 13
    Total number of words is 4115
    Total number of unique words is 1852
    24.5 of words are in the 2000 most common words
    35.3 of words are in the 5000 most common words
    42.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 14
    Total number of words is 4035
    Total number of unique words is 1788
    25.5 of words are in the 2000 most common words
    36.9 of words are in the 5000 most common words
    43.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 15
    Total number of words is 3934
    Total number of unique words is 1791
    26.6 of words are in the 2000 most common words
    37.2 of words are in the 5000 most common words
    44.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 16
    Total number of words is 3972
    Total number of unique words is 1765
    25.6 of words are in the 2000 most common words
    36.3 of words are in the 5000 most common words
    43.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 17
    Total number of words is 3883
    Total number of unique words is 1843
    27.5 of words are in the 2000 most common words
    40.2 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 18
    Total number of words is 3901
    Total number of unique words is 1772
    25.0 of words are in the 2000 most common words
    35.8 of words are in the 5000 most common words
    43.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 19
    Total number of words is 3889
    Total number of unique words is 1772
    22.7 of words are in the 2000 most common words
    32.8 of words are in the 5000 most common words
    38.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 20
    Total number of words is 3687
    Total number of unique words is 1706
    28.1 of words are in the 2000 most common words
    40.4 of words are in the 5000 most common words
    47.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 21
    Total number of words is 3852
    Total number of unique words is 1795
    25.9 of words are in the 2000 most common words
    36.4 of words are in the 5000 most common words
    42.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 22
    Total number of words is 3831
    Total number of unique words is 1759
    23.4 of words are in the 2000 most common words
    32.0 of words are in the 5000 most common words
    38.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 23
    Total number of words is 3837
    Total number of unique words is 1753
    23.6 of words are in the 2000 most common words
    33.1 of words are in the 5000 most common words
    39.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Gipuzkoako probintziaren kondaira - 24
    Total number of words is 3385
    Total number of unique words is 1587
    24.5 of words are in the 2000 most common words
    34.9 of words are in the 5000 most common words
    41.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.