Yazmışınan tora yuğarı

Respublikabızzıñ «tönyaq qapqahı» tip narıqlanğan küp millätle Yañauıl rayonı — Başqortostanda ğına tügel, kürşe Tatarstan häm Udmurt respublikalarında, Mari İlendä lä kiñ tanılıu alğan ğalimdarzıñ, yazıusı häm şağirzarzıñ, sänğät äheldäreneñ tıuğan töyäge. Räsäyzeñ häm Başqortostandıñ halıq artisı, talantlı yırsı Radik Gäräyiv, kürenekle äzip Ğäynan Ämiri, Tatarstandıñ halıq yazıusıhı Nurihan Fättäh menän halıq şağirı İldar Yuzeyiv, unıñ ağahı, äzäbiätse-ğalim Nil Yuzeyiv, udmurt tel belgese Rif Nasibullin, ğalim-mäğrifätse, täüge mari yazıusılarınıñ berehe Valerian Vasilyivtarzı atau za yıtä. Yañauıldan sıqqan oşonday arzaqlı şähestär isemdäre göllämäheneñ ısın mäğänähendä «yözök qaşı» — şağirä Käüsäriä Şafiqova.


Yır-moñğa mahir yañauıldar qalala uzğarılğan barlıq mäzäni tamaşalarğa la ihlas yöröy. Käüsäriä Şafiqovanıñ 65 yäşlek yubileyına arnalğan kisä lä şığırım tulı zalda ütte. «Bıl tantana — Yañauıl rayonında ğına tügel, totoş respublika buyınsa la Mäzäniät yılı saralarınıñ iñ täügehe», — tip bildäläne yubilyarğa Başqortostan Hökümäteneñ Rähmät hatın tapşırğanda mäzäniät ministrı urınbasarı Ränis Altınbayiv. Bını halıq yaratıp tıñlağan yözzän aşıu yır avtorı, üzensälekle yazmışınan östön torousı şağirägä Mäzäniät ministrlığı häm rayon yıtäkselege tarafınan kürhätelgän olo ihtiram tip tä bahalarğa käräkter.

— Yäşäügä ıntılış kösö menän huğarılğan äsärzäregez keşelärze tormoştoñ auır hınauzarı aldında qauşap qalmasqa saqıra, — tip bik yılı täbrikläne äzibäne rayon hakimiäte başlığı İlşat Väziğätov.

Predpriyatiye häm oyoşmalar väkildäre tantana hucabikähen säskälärgä kümde. Respublikanıñ Yazıusılar soyuzı, Qatın-qızzar yämğiäte, «Kitap» näşriäte, gäzit-curnal redaktsiyaları väkildäre lä ihlas qotlauzarın yañğırattı.

Rayondıñ İsänbay auılında tıuğan Käüsäriä Fizai qızı. Ata-äsähen, tuğandarın qıuandırıp, tisterzäre menän sır-sıu kilep, bala saq donyahınan şatlıq tabıp, urman-qırzar güzällegenä hoqlanıp üsä qızsıq. Alda üzen qähärle yazmış hağalauı unıñ uyına la kilmäy, älbittä. Bälä ağas başınan tügel, keşe başınan yöröy şul. Yaman sir kötmägändä unı ayaqtan yığa: yıte yäşendä häräkäthez qala Käüsäriä häm bına altı tistägä yaqın yıl dauamında oşo sir menän yağalaşıp yäşäy. Yäşäy genä tügel, qäzimge tormoş räüyeşenän mährüm bulıuına qaramastan, yımeştäre küptärze höyöndörgän, ber zä yıñeldän hanalmağan icadi hezmät menän şöğöllänä. Şiğriättän qänäğätlek alıp qına qalmay, här ütkän kön, yazılğan äsäre menän bıl yaqtı donyağa yuqqa kilmägänlegen isbatlay, üzeneñ ruh kösö menän küptär ösön tiñdäşhez ürnäk kürhätä.

1999 yılda Yazıusılar soyuzında qabul itelgän, şiğri häm säsmä äsärzäre un biş yıyıntıqta urın alğan Käüsäriä Şafiqovanıñ icadqa totonouı uzğan bıuattıñ 60-sı yıldarı azağına tura kilä. Qähärle yazmışı arqahında teyışle belem alıuzan mährüm bulha la, üzallı şöğölläneüye, küp uqıuı, tormoşqa ışanıs häm ömöt menän qarauı unıñ yörägendä ilham satqıları uyata. His-toyğoların täüge tapqır şiğri yuldarğa halğanda uğa un yıte yäş bula. 1970 yılda berense äsäre rayon gäzitendä donya kürä.

Yäş qäläm tirbäteüseneñ oşo osorza redaktsiyağa yıbärgän hattarı tantana könöndä üzäk rayon kitaphanahında äzibägä arnap asılğan kürgäzmälä urın alğan. Bında şulay uq şağiräneñ qulyazmaları, törlö näşriättärzä donya kürgän kitaptarı, gäzit-curnalda basılğan äsärzäre, uğa arnalğan mäqälälär tuplanmaları, yazıu maşinkahı, şahmat taqtahı häm küp kenä başqa şähsi äyberzäre quyılğan. Ular arahında täü siratta iğtibarzı yälep itkäne — Käüsäriä apayzıñ sigeü eştäre häm räsemdäre. Quldarı nıqlı yörögän yıldarza äsähe häm atahı mahir bulğan bıl şöğöldär menän dä mauıqqan ul.

...Häter sılbırın artaban tağatayıq. Rayon gäzite bittärendä taşqa basılğan täüge şiğırzarın küreü ısın mäğänähendä qanatlandıra yäş icadsını, uğa qomar östäy, ber ük vaqıtta ilhamlandıra häm sämländerä lä: «Buldıram bit!» Törlö canrzağı matur äzäbiät menän äüzem tanışıu za buşqa kitmäy. Aq qağızğa töşkän yuldar artqandan-arta, ularğa halınğan uy-fekerzär kiñäyä, mäğänäläre tulılana. Tora-bara qulına täügä qäläm alıusılarzıñ barıhına la has bulğan qıyıuhızlıqtı yıñergä lä kös taba ul. Hizelerlek yıyılıp kitkän şiğri qulyazmaların alda telgä alınğan şağir İldar Yuzeyivqa yıbärergä täüäkkälläy. Bıl osorza Tatarstan Yazıusılar berlegendä yäş yazıusılar menän eşläü ösön yauaplı bulğan äzipteñ bulışlığı hözömtähendä Käüsäriä Şafiqovanıñ ber şälkem şiğırı 1977 yılda Qazanda donya kürgän «Qızzar tauışı» isemle yıyıntıqqa inderelä. Öfölä başqort telendä sıqqan «Yäş köstär» almanahı unıñ äsärzärenä 1984 yılda urın birhä, tağı la ber yıldan yäş şağirzarzıñ tatar telendäge «Osqondar» tuplanmahında «Bıl yır hineñ haqta» yıyıntığı uqıusı hökömönä täqdim itelä. Şunan huñğı tistä yarım yıldan aşıuıraq osorza Öfölä — yıte, Qazanda — ös, Neftekama häm Yañauılda ike yıyıntıqtı tulılandıra bıl vaqıtqa şiğriättä nıqlı urının tapqan äzibäneñ äsärzäre. Huñğı basmalarğa şiğırzar häm kompozitorzar köy yazğan yır tekstarı menän ber rättän hikäyäläre häm novellaları la inderelgän. Äytergä käräk, 1995 yılda Öfölä donya kürgän «Par aqqoş» häm 2000 yılda Yañauılda basılğan «Börölär asılğanda» kitaptarı — Käüsäriä apayzıñ tormoş yuldaşı, üzenä oqşaş yazmışlı şağir Räfis Möhämätdinov menän berläktäge icad yımeştäre.

Şağirä — «Arğımaq” curnalınıñ Sacizä Söläymänova isemendäge konkursınıñ täüge laureatı, törlö yıldar yomğaqtarı buyınsa şunday uq isemde uğa respublikabızzıñ küp kenä basmaları, şul isäptän «Başqortostan qızı» curnalı redaktsiyahı la birgän. Käüsäriä Şafiqova şulay uq Yañauıl rayonı hakimiäteneñ Ğäli Soqoroy isemendäge premiyahına layıq bulğan, qala häm rayondıñ poçetlı gracdanı.

Şağiräneñ hüzzärenä Başqortostan häm Tatarstan kompozitorzarı köy yazğan ike yözgä yaqın yırzıñ kübehe ike tuğandaş respublikanıñ törlö bıuın populyar artistarı repertuarınan töşmäy, halıq horauı buyınsa radio häm televizorzan daimi yañğıray. Käüsäriä Şafiqovanı ısın mäğänähendä oşonday olo sähnägä alıp sığıusı, unıñ şiğırzarın köygä halıp, halıqqa yıtkereüse — bildäle kompozitor häm yırsı, Başqortostandıñ atqazanğan artisı Nail Şäymärzänov. Altmıştan aşıu yır – ike avtorzıñ moñ daryahında sirek bıuatqa yaqın dauam itkän icadi duslığı hözömtähe. Bıl hezmättäşlek, 1991 yılda yazılğan «Qaytalar inde qır qazzarı»nan başlanıp kitep, «Başqortostan gölöböz», «İh, almahı», «Qoştar kitä», «İke malay», «Balan tälgäştäre», «İsän saqta küreşäyık» häm başqa tanılğan yırzar menän dauam itä. «Darman» törkömö başqarıuında yış yañğırağan “Bıl mineñ ğorurlığım”dı ayırım bildälärgä käräk.

Kisälä şağirä hüzzärenä yazılğan yırzarzı Başqortostandıñ halıq artistarı Fänäüi Sälihov häm Fädis Ğäniyiv, atqazanğan artistar Liliä Biktimerova häm Nail Şäymärzänov, törlö konkurstar laureattarı Radik Dinähmätov, Häsän Usmanov, Gölsöm Bikbulatova, şulay uq Gölnaz Asayiva, İlnur Möftähov häm Denis Möhämätdinov, Yañauıldıñ icadi kollektivtarı işetterze.

Sit yarzam menän kön kürgän Käüsäriä Şafiqova ösön äzäbi icad — tormoş asılı la, yäşäü räüyeşe lä. Donyağa kilgän här yañı äsäre ber yaqtan unıñ üze ösön olo şatlıq bulha, ikense yaqtan äzibäneñ şiğırzarı, unıñ hüzzärenä yazılğan tärän his-toyğolo yırzar küpme keşelä läzzät häm qıuanıs uyata!

«Min bıl yırze maturlarğa kildem», – qaraşı här saq möläyım häm şäfqätle nur menän tulı şağiräneñ bıl hüzzäre unıñ bar bulmışın sağıldıra. Käüsäriä apay tormoş yuldaşı Räfis Möhämätdinov menän his ber hıqtanmay häm zarlanmay, yazmış birgän urtaq täqdirzären nisek bar, şulay qabul itep, icad tulqındarında sayqala-sayqala, şiğriättän häm tormoştan yäm häm täm tabıp ğümer kiserä. Üzzäre äyteüzärensä, ısın bähet daryahında ular.

Başqortostandıñ halıq şağirı Mostay Kärimdeñ: «Käüsäriäne urıs yazıusıhı “Qoros nisek sınıqtı” avtorı N. Ostrovskiy, başqort yazıusıhı İbrahim Ğizzätullin menän yänäşä quya alır inem», — tigän hüzzärenä nimäler östäü urınhız. Törlö bıuın qälämdäştärenä, bigeräk tä yäştärgä yılı häm hästärlekle qaraşı menän ayırılıp torğan mäşhür ostazdıñ bıl fekere — auır yazmışına baş eymäy, icad menän uñışlı şöğöllänergä kös tapqan nıqlı ruhlı Käüsäriä Şafiqovağa qarata äytelgän täüge bahalarzıñ berehe. Ä inde unıñ bögöngö şiğriätenä, yır canrında üz urının tapqan tos icad yımeştärenä kilgändä, äzäbiät, tel häm sänğät belgestäre yaqın kiläsäktä ularğa motlaq teyışle baha birer, tip yurayıq.


Yañauıl rayonı.