Serle ber möhäbbätteñ tarihı

«...Hin unıñ haqında, unıñ menän bulğan mönäsäbät häm möhäbbät haqında täfsilä, şağiranä itterep hat yazırhıñ äle. Läkin hat yazğanda, vaq-töyäk nämälärgä saqlı yaz. Hin bit unı ısınlap ta yaratahıñ, hin unıñ aldında bulğan vaqıtta bötönläy üzgäräheñ, üzeñde onotahıñ, bıl ber. İkense, min kitkäs, uğa bulğan möhäbbäteñ ni däräcägä barıp yıter, bıl höyöü ni räüyeşle dauam iter... şularzıñ här berehen yazırhıñ äle...»— tip kitkän ineñ.

Ayırılışıu vaqıtı yıtep, quldı-qulğa birgäs, hin şul hüzzärze täkrar itteñ. Ber-ike minut qäzäre quldı yıbärmäy torzoñ häm:

— Min äytkän hüzzärze onotma. Hineñ başıñdan ütäsäk oşo samimi möhäbbätteñ tarihın belähem kilä, sönki bıl möhäbbät hineñ häyäteñdä bik möhim urın totasaq. İhtimal, ul hiñä möhäbbät mänbäğe bulıp, Yabrail keüyek ruh birep toror, hin şunıñ arqahında, unıñ arqırı vähi alıp, tağı la yalqınlı şiğırzar yazırhıñ. Unıñ küzzärenän balqıp torğan häyät nurı hiñä yañınan-yañı häyät birep toror,— tineñ. Hin bıl hüzzärze vagon tägärmästäreneñ şaltıray başlağan tauıştarı astında tamam itteñ. Hineñ iñ huñğı hüzeñ dä: «Hin yaz, min dä yauap yazırmın»,— buldı.

Oşo ayırılışıuğa baytaq vaqıttar ütte. Bıl vaqıttarzıñ här könö, hatta här säğäte, möhäbbät nurzarı menän yazılğan läühälärzän ğibarät ber matur kitap räüyeşen alıp, mineñ küz aldımda yata. Min ul kitap räüyeşen alğan möhäbbätem tarihın här kön ber märtäbä küz aldımdan ütkärep sığam. qörän yatlağan qazıy keüyek, keskenä nöktälärenä saqlı riğaya itep täkrarlayım. Bına şul möhäbbätem tarihın, baştan alıp, oşo mäktübte yazğan minutqa saqlı yazıp, hiñä yıbäräm. Bıl nämä hineñ küñeleñdä bötä ber tasauır qaldırhın.

Min unı höyä başlauımdıñ tarihı bılay buldı:

Üzeñä mäğlüm, höyöüzä keşeneñ ihtıyarı yuq. Här ber matur nämäne küreü menän, keşe ğäzättä şul nämägä hoqlana, şunı üzeneke itähe kilä. Üzeneke itergä mömkinlek tapmaha, daimä şunı üzenä yaqın his itep, şunıñ täsire menän iserä. Äzämdärzäge höyöü toyğoho törlösä bula. qayhı beräüzär täbiğätte, unıñ ayırım kisäktären höyä. qayhı beräüzär ğömümi insaniät donyahın höyöü menän möbtälä bula. qısqahı, här kemdä ber näüyeğ höyöü-höyölöü häüäse bar. qayhı beräüzärzä bıl höyöü artıq köslö bulıp, ul här nämäneñ üzendä ber maturlıq kürep, ularğa baha quyırğa, şular haqında yanırğa yarata. Läkin bıl yaratıu unıñ ihtıyarınan tış ber nämä bula.

Säskälär arahınan kitep barğanda, şularzıñ berehen ayırım yaratahıñ, şunda täbiğätteñ ällä nindäy serzären uqıyhıñ. Ul hiñä yaqın kürenä, unı küñeleñdeñ esenä ultırtıp quyahı kilä. Läkin unıñ üzendä şul maturlıqtan başqa hiñä ber zä mönäsäbät bulmay. Ul hineñ yanıuıñdı, yaratırıñdı hizmäy zä, şulay za ul hine yandıra, küñelgä möhäbbät yalqının yandıra. Täbiğätteñ başqa kisäktären höyöüzä lä oşo qağizä üzeneñ hökömön yörötä.

Bıl hüzzär mineñ «unı» höyä başlau tarihına hüz başı urınına ğına yazıldılar.

qatın-qızzar za baqsalağı säskälär keüyek. Şularzıñ arahınan berehe küñelgä artıq yaqın kürenä, matur bulıp his itelä. Başta ul qatın-qızzıñ tanış-fälän bulıuı his lazım tügel. Üz ğümerendä berense märtäbä kürgän ber maturzı ısın küñeldän yaratıp, şunıñ ösön yana başlau vaqiğaları bik küp osray. Mineñ «unı» höyä başlauım da şulay ittifaqi küreüzän bulıp kitte. «Ul» başta miñä tanış tügel, sit ber keşe ine. Min «unı» yä uramda kürep ütä, yäki başqa beräy yıyılış urındarında ğına osrata inem. Kürgän hayın min unıñ maturlığın kürep, unıñ ruhında üzemde tähsir itä torğan ber kös barlığın hizä başlanım. His ber tanışlığı, mönäsäbäte bulmağan häldä, ul miñä tanış, mineñ ruhıma bik yaqın mönäsäbäte bulğan keşe keüyek kürenä başlanı. Nindäyzer ber kös mine köndän-kön uğa taban tarta, ruhımdı unıñ ruhı aldında säcdä itergä öndäy, unıñ ğişqı menän yanırğa mäcbür itä ine. Osrağan vaqıttarza, miñä taban qaramay kithä, min şunıñ ösön yana, ä ägär az ğına küzeneñ oson töşöröp kithä, şatlana inem. Ber zä yuqqa şulay yanıp yöröüyemdä ber rähätlek hizä, şunan yäm taba inem. qatın-qızzarzıñ maturlıqtarın tasuir itep, şiğır yäki başqa beräy nämä yazham, küz aldıma tanış bulmağan «...»de kilterep bastırıp, şuğa qarap, şiğır yaza inem. Şul räüyeşle yöröy torğas, unıñ matur hüräte mineñ küñelemä tamam kerep ultırzı. Mineñ küñelemdeñ iñ qäzerle urını «uğa» tähet bulıp äüyerelde. Min unı, tanış bulmağanı häldä, şul saqlı yanıp höyhäm dä, «unıñ» menän tanışıuzı uylamay, küñelemä lä kiltermäy inem. Berense tanışıuım ğäyät ittifaqi bähettän genä kilegğ sıqtı.

Ul ber köndö mineñ ber tanışım menän kilä ine. Tanışım, mine kürgäs, tuqtap küreşte. Şul uq vaqıtta «unıñ» menän tanıştırıp küreşterze. Ber zä kötölmägän bıl bähettän min aptırap kittem, qauşap kitkän keüyek buldım. «Ul» da, elektän tanış keşe keüyek, mineñ bäğze ber yazğan nämälärem turahında hüz başlanı. Bıl küreşeü şul räüyeşsä bik sadä bulha la, mineñ küñelemdä tağı bik nıq ez qaldırzı. Min şul köndö, fatirıma qaytqas, «Yañı tanışım» tigän şiğırımdı yazzım.

Şul tanışıuzan huñ, min unı kürgändä — küreşä, unıñ menän höyläşä başlanım. Häzer «ul» osrağan vaqıtta küreşä, isänläşep kitä başlanı. Şulay osrağan hayın, uğa bulğan höyöü hisem arta ğına, ruhani uğa yaqınlaşa ğına bara inem. Läkin ul mineñ üzen höyöüyem haqında ber nämä lä belmäy ine.

Ber vaqıt şul ittifaqi räüyeştä «uğa» osranım da, höyläşep bara torğas, ul mine üzzärenä kerep sığıuımdı ütende. Unıñ üteneüye, «äyzä bezgä kerep sığığız» tip äyteüye lä bik täbiği ine. Min kötölmägän bıl saqırılıuzan bik şatlandım, ber zä uylap tormay, «ular»zıñ fatirzarına kerzem.

Bıl kereüyemdä min unıñ yanında yaqşı uq ozaq ultırzım. Mäclesenä kürä matur hüzzär zä tabıldı. Ällä nindäy ber mönäsäbät menän möhäbbät haqında la hüz asıldı. Min bıl babta, yaqşı uk ihlas menän, ber az hüz höyläp taşlanım. Läkin hüzzäremdeñ yahalma bulmauı mäğlüm ine. Sönki min möhäbbät haqında yahalma hüzzär bulıuın uylay za almay inem.

Oşo ultırıştan huñ bezzeñ ruhtar arahında mönäsäbät başlanğan, ruhtarıbız ber-berehenä yaqınlaşqan keüyek kürende. Bıl yaqınlıq mineñ tarafımda küptän bulha la, unıñ yağında bögön genä başlanğan keüyek hizelä ine. Bıl yaqınlıqtıñ täkällef-fäländän bulmauı la kürenep tora ine.

Ularğa oşo barıuımdan huñ, «unı» tağı la ber-ike rät osratıp höyläştem. Ul inde, bik küptänge tanış keüyek, ber zä täkällefhez-nihez höyläşä iiye. Häzer inde min dä boronğo keüyek qauşap kitmäy, üzemdeñ bäğze ber hisiätemde asıqtan-asıq höyläy ala inem. Unıñ menän tanışlığım oşo däräcägä yıtkän vaqıtta, mäsäläneñ serenä hin dä töşöndöñ.

Hätereñdäler, sihırlı möhäbbät menän solğanğan may ayınıñ iñ matur ber kise ine. Bıl kistä nimäler bezzeñ ikebezze lä isertkän keüyek, ğäzättän tış moñlandıra, yandıra ine. Şunda bez kämä menän İzel östöndä yörörgä uylanıq. Läkin, vaqıt bik huñ bulğanğa kürä, bıl fekerzärebezzän qayttıq. «Ularğa» qarşıraq bulğan alma baqsahında hayray torğan handuğastıñ moñlo matur tauışı bezze tağı la moñlandırzı, tağı la küñelländerä töştö. Ana şul kiste bötä tirä-yaq serle ber möhäbbät, ällä nindäy moñlo ber maturlıq menän solğanıp alınğan keüyek ine. Şunda, niñäler, min, «ularğa» keräyık, tinem. Ularğa kerergä artıq ber säbäp tä yuq ine. Läkin nindäyzer ber kös mine şunda tarttı. Min kerä başlağas, hin dä qarşı tormanıñ, kerzeñ. Şulay itep, bez ularğa kergänebezze hizmäy zä qaldıq. Ular bezze yaqşı uq iltifat menän qarşı aldılar. «Ul» bik şat, hatta ğäzättägenän dä şat ine. Min «unı» kürgäs, üzemde onotou däräcähendä ber sifatqa kerzem, bıl hineñ dä diqqäteñde yälep itte. Şunda hin, tik torğansı tigän keüyek itep, mandolinanı alıp uynay başlanıñ. Hineñ, küzzäreñde ber urınğa tekäp, yılmaya töşöp, qıldarzı sirtep, matur köyzö hızzırıp yıbäreüyeñ bezzeñ barıbızzı la uyğa sumdırzı. Güyäki, hin muzıka menän bezzeñ ruhtarıbız arahındağı mönäsäbätte ezläp, ularzı ber-berehenä tağı la bäyläy töşörgä yıp iläy ineñ. Min «unıñ» matur, serle küzzärenän, beläheñme, başqa küzzärzä bulmay torğan mäğänäle hüzzär uqıy başlanım. Ul şunda küzen tultırıp yılmaya, yılmayğan vaqıtta bötä biten, küzzären maturlıq qaplap kitä lä tirä-yağına nur säsä ine. Ul barğan hayın şatlana, moñaya, maturlana bara ine. Min «unı» elek tä matur, ayırım matur kürä inem. Bögön ayırım matur kürende. Min unıñ ilahi maturlığı, serle kösö täsirendä izelä başlanım. Läkin bıl izeleü başqa ber täsir astında izeleü keüyek tämhez, auır tügel, kirehensä, yängä rähätlek, maturlıq birä torğan ber izeleü ine. Bıl minutta, güyä, mineñ ruhım nur diñgezendä yözgän keüyek yözä, «unıñ» köslö matur küz qarauı menän irey inem. Şul vaqıtta min unıñ maturlığın üzenä äytähem kilde. Üzeneñ maturlıq allahı isemenän alırğa möstähiq bulıuın üzenä belderähem kilde. Mindä oşo uy barğan hayın kös aldı. Şulay itep, min uğa hämdesanä urınına yaratıu, möhäbbät hüzzären tezep, unıñ aldına yığılahım kilde. Läkin ällä nindäy kös, mineñ telemde berketep, bäyläp quyğan keüyek, urından quzğalırğa irek birmäy ine...

Hin, qulıñdağı mandolinanı aldıña quyıp, yanıñda ultırğan tege keşe menän höyläşä başlanıñ. Şunda min, üzemdä ber kös hizep, unıñ yözönä tuyğansı qaranım. Unıñ küzzäre, ana tege qara küzzär, ällä nindäy serle qaraş menän miñä qarap, nimäler äytergä telägän keüyek bulıp toralar ine. Min ällä qasandan birle äytä almay yörögän «hin matur, hin höyölör ösön yaratılğanhıñ, hin bötä maturlıqtarzan yuğarı, hineñ ruhıñ hämmä nämänän östön...» tigän hüzzärze tezep alıp kitmäkse bulıp, auızımdı astım da, läkin äytä almanım. Şunda ul mineñ äytäsäk hüzzäremde ällä qasan hizep ölgörgän ine, ul mineñ küz qaraşımdan ruhımdıñ yanğanın belgän, küzzär arqırı ruhtar ällä qasan ber-berehen sälämläşkän ine. Unıñ şul matur küzzärendä «hin bit mine yaratahıñ, şunı äytmäkse bulahıñ, äyt, min ber zä asıulanmam, äyt» tigän hüzzär ayırım-asıq kürenep toralar ine. Uf, şul vaqıttağı küzzär arqırı estäge serle möhäbbät icektäreneñ uqılıu läzzäten belhäñ!..

Şunan huñ min uğa: «...kil äle, hiñä aulaqta qızıq qına ber hüz äytähem bar...»— tinem. Bıl hüz menän min hezzeñ şöbhägezze bötörmäkse bula inem. Ul mineñ bıl hüzzäremdän kölä lä: «Äyzä, ul nindäy hüz ikän?..»— tip, söälle ber qaraş menän yılmayıp, kürşe bülmägä sıqtı. Bıl vaqıtta unıñ yözöndä yıtdiät qatış ber yılmayıu kürenä ine. Ul mineñ yanıma uq ultırıp, mineñ unıñ üzen ällä qasandan birle gonahhız, saf ber yaratıu menän yaratıuımdı hizgän keüyek:

— Yä, nimä äytmäkse ineñ, äyt,— tine lä tup-tura küzgä qaranı. Min, Yabrailı kilgän päyğämbär keüyek, ruhani qäbziätlänep kittem, balqıp torğan yözönä yotloğop qaranım da qulın qulıma aldım. Ul, ber zä ise kitmägän keüyek, mineñ äytäsäk hüzzäremde kötä ine. Şunıñ menän bäräbär, ul mineñ höyöü haqında hüz başlayasağımdı belep, üzeneñ häräkät häm möğämälähen şuğa muafiq räüyeştä yörötä ine. Unıñ şul möğämälähe, şul yulda añlap häräkät iteüye miñä yıñellek birze. Min häzer ni äyteüzän dä tartınıu däräcähenän üttem. Ul inde min ni äythäm dä, ğäfü itäsäk ber häldä kürenä ine. Ul tağı ber märtäbä söälle qaraş menän qaranı. Şunda min: «Hin miñä üzeñdeñ matur ikäneñde äytergä, üzeñde yaratırğa ğına röhsät it, mineñ üzeñde yaratıp yöröüyem, hineñ nurıñdan üzemdeñ yazasaq şiğırzarım ösön ut alğanğa asıulanma»,— tinem. Ul matur ber yılmayıu menän yılmayzı la: «Mine ul däräcägä quyhağız, yaratıuığız ısınlap ta şulay köslö bulha, röhsät, yaratqan keşegä asıulanıp bulamı ni?»— tine. Ul, mine qauşatmas ösön, bik yıñel, uyın qatış keüyek itep möğämälä itä ine. Unıñ hüzenän huñ oşo hüzzärze äyttem: «Ana, tege baqsala hayray torğan handuğas kemde maqtay? Ul yäyge aylı töndä tön buyı kemgä mädhesanä yauzıra? Ul kem ösön yana, ni ösön tön buyınsa möhäbbät utı menän hızlana? Ul ber säskägä, ällä, ana küktä yözgän ayğa, yä bulmaha täbiğätkä ğaşiqlığınan şulay moñlana, hızlanamı ikän?.. Handuğastıñ hızlanğanın unıñ mäğşuqe beläme, handuğastıñ unıñ beleüyendä eşe barmı? Yuq. Bına min dä hine şul handuğas säskäne yäki ayzı, yä bulmaha bötä täbiğätte yaratqan keüyek yaratayım, oşo aylı kistä min yanıp, hızlanıp, hiñä mädhesanä uqıyım. Hin mineñ şul hüzzäremde tıñla, şul räüyeşle yaratıuıma röhsät bir, asıulanma, şul räüyeşle yaratıuıma asıulanmashıñ bit?..»— tinem.

Bıl hüzzärzeñ yahalma bulmay, ısın küñelemdän sıqqan bulıuın «ul» bik asıq belde bulha käräk, üzgärep kitte, yözöndä mine qızğanıu hise zahir buldı häm: «Yaratıuıña röhsät, yaratıuıñ ösön şatlanırmın ğına»,— tine.

Şul vaqıt min ällä şatlandım, ällä unıñ küz qaraşı astında yıñeldem, his uylap tormay, unıñ ruhani kösö, yısmäni maturlığı aldında tez süktem, unıñ ürelgän sästärenän artıp, aq yañaqtarınan suqlanıp halınıp torğan säsen hıypap: «Hin matur bit!»— tip, söälle ber qaraş menän bitenä qarayım. Üzeneñ röhsäte menän üzeneñ maturlığın üzenä höyläy başlanım. Üzemdeñ ruhımdıñ irken bötönläyı menän uğa tapşırzım. Bına min unı şul minuttan huñ, handuğas säskäne yaratqan keüyek, yarattım. Säskä tirähendä yörögän kübäläk keüyek, ruhani unıñ ruhına säcdä ittem.

Unıñ maturlığın üzenä äytep, yaratıuımdı beldereüyem, ana, hineñ menän yörögän may ayınıñ oşo aylı kisendä buldı. Ul tön mineñ häyätemdeñ iñ nurlı, şatlıqlı ber sähifähen mayzanğa kiltergän tön. Bıl tön min üzemdeñ küñelemdä küptänän birle haqlanıp yörögän möhäbbätte üzeneñ urınına quyzım. Ana şul kistä ul miñä üzen yaratırğa röhsät itte.

Bına oşo mineñ häyättä iñ yuğarı urın totqan kistän beräy azna ütkäs, hin «...» şähärenä kitteñ. Kitkän vaqıtta hin oşo hattıñ başında yazılğan hüzzärze äytkän ineñ. Mineñ tarih häyätemdä möhim urın totasaq möhäbbät tarihınıñ başı şul räüyeştä başlanıp kitte. İkense hatımda bınan huñğı häldärze yazırmın äle. Hin mineñ taraftan yıbärelgän mäktübtärze uqıp, mineñ möhäbbätem haqında tulı ber feker hasil iterheñ dä üzeñ ähämiät birgän nämä haqında qänäğät hasil qılırhıñ.

...Bıl mäktübem elek yıbärgän mäktübemdeñ dauamı keüyek bulır, ahırı. Hin ayırılğan vaqıtta äytkän hüzzäreñde hatıñda la täkrarlayhıñ. «Unıñ» haqında bulğan möhäbbätem vä höyöüyemä ğaid nämälärzeñ bik yözizäre lä üzem ösön bik qäzerle. Şuğa binaän, min unıñ haqında yaza başlaham, hüzemdeñ artıq ozonğa kitkänen belmäy zä qalam. Hüzzäremdä mantiqilıq ber zä riğaya qılınmay torğandır. Yömlälär matur tezelmäyzer, läkin hin hattıñ tışqı küreneşenä ähämiät birmä. Ul yähäte hineñ ösön dä, mineñ ösön dä möhim nämä tügel. Min üzemdeñ «unıñ» menän bulğan möhäbbätem haqında hüzemde dauam itteräyım, hin tıñla. Bını uqığandan huñ, bıl haqtağı möhäkämäñde yazırhıñ.

Şulay, ana şul köndän, yäğni yaratıuımdı unıñ üzenä äytep, unı yaratırğa üzenän röhsät alğan köndän başlap, min ruhımda ısınlap ta ber üzgäreş hizä başlanım. Ul üzgäreş tä, köndälek eştärze iltifathız qaldırıp, här vaqıtta möhäbbät haqında uylau, unı höyöüzän hasil bulğan läzzät menän ruhani azıqlanıuzan ğibarät ine. Min şunan huñ donyanıñ vaq-töyäk nämälären iltifathız qaldırıp, daimä «unıñ» haqında uylayım. Şul, unıñ, haqında uylauzan ğömümi ber möhäbbät, ilahi ber höyöü tıuğan keüyek bula.

Hätereñdä yuqmı, min här vaqıtta: «Mindä ğäzäti tel menän täğrif itelmäslek möhäbbät qaynaşa, min bötä donyanıñ maturlığın höyäm: mineñ möhäbbätem ösön yır yözönöñ qızzarı, bılbıldarı, qırzarı, säskäläre, urmandarı, tauzarı, ağa torğan hıuzarı, qoştarı, ayzarı, yondozzarı — hämmähe lä mauzuğ bulalar»,— ti torğan inem. Şuğa qarap, bıl hanalğan nämälärzeñ här berehe mineñ yanğan yörägemdän sıqqan şiğırzarıma mauzuğ bulalar ine. Vaqıtı menän min handuğas turahında yazzım. Matur qırzarzı, ağır hıuzarzı tasuir ittem. Törlö qoş-qorttar mineñ mäsäldärem ösön mauzuğ buldılar. Yäyge köndöñ aylı kistäre, qış könönöñ yondozlo töndäre, yır yözönöñ sıltırap aqqan hıuzarı — här berehe nisä märtäbälär mineñ şiğırzarım arqırı zeker itelep üttelär. Ul yır yözönöñ hur keüyek qızzarı la mauzuğ bulıuzan qotolmanılar.

Yuğarıla äytelgän üzgäreştän, yäğni unı höyä başlağan vaqıtımdan huñ, ul hanalğan nämälär mineñ şiğırzarıma mauzuğ bulıu märtäbähenän töştölär. Häzer ularza, ber yähättän qarağanda, şiğriät küñelgä kerep ultırırlıq maturlıq bulha la, tik mineñ höygänem «...»deñ ber sifatına oqşağanğa kürä genä, şulay matur kürenälär. Mäsälän, handuğas hayrauın min äle lä yaratam; läkin bıl yaratıuım «unıñ» tauışına oqşağan häm ul möhäbbätkä tärceman bulırlıq ber moñğa malik bulğan ösöndör ul. Tulğan ayza äle lä şiğriät, serle ber maturlıq küräm, läkin ayzıñ un dürtense kisähe «unıñ» yözänä oqşağanğa kürä, şulay matur kürenä tip beläm. Al, qızıl säskä bik matur, sönki ul «unıñ» qızıl irendärenä oqşay. Täbiğätteñ başqa matur nämäläre lä şulay...

Bına şul, elek mineñ şiğırzarıma mauzuğ bulıp yörögän matur nämälär, häzerge köndä möstäqil mauzuğ bulın yörörlök fäzilättären yuğalttılar. Häzerge köndä mineñ bötä şiğırzarıma ul ğına mauzuğ bulıp qaldı. Ul ğına inde ilham şişmähe, ul ğına inde mineñ aldımdan qanatlanıp osa torğan Yabrail. Täbiğättäge maturlıqtarzıñ hämmähe, unıñ yañğız üzendä tabılğanğa kürä, ularzıñ hämmähenän küzemde alıp, bötä diqqätemde uğa birzem. Yuğarıla äytelep ütkän ruhani üzgäreş tigänem şunan ğibarät.

Hin mineñ uğa bıl saqlı mäftün bulıuımdı uylamağanhıñdır äle. Hin ayırılıp kitkän vaqıtta: «...Şul möhäbbätteñ tarihın belähem kilä, bıl hineñ tarih häyäteñdä bik möhim urın totasaq...»— tigän ineñ bit. Bıl hüzeñ bik dörös bulıp sıqtı. Isınlap ta, bıl möhäbbät mineñ ruhımdı yañı, mäğnäüi häyät menän huğarzı. Läkin bıl häyät mineñ boronğo häyätemdän bik küp märtäbä mäğänäle.

Häzerge köndä mineñ şiğırzarıma ul ğına mauzuğ buldı, tigän inem. Şul hüzgä qarşı hin: «Möhäbbät haqında nimälär yazzıñ?»— tip horarhıñ, bıl bik täbiği. Yauabı oşo:

Min «unıñ» haqında bik matur şiğırzar yazzım. İhtimal, ikense ber mäktübem menän ularzıñ qayhı berzären yıbärermen dä äle. Şunı la äytep ütäyım: ul üze matur bulğas, unıñ haqında yazılğan şiğırzar za matur bulıp sığalar. Bıl, ihtimal, mineñ üzemä genä şulay bulıp kürenä torğandır. Hindä äzäbi zauıq şäp bit, möhäkämä iterheñ äle.

Hin kitep, beräy azna torğas, min «ularğa» üzem genä barzım. «Ul» yañğız ğına ine. Bıl vaqıtta ul ğadi genä keyımendä ine. Beläheñme, matur qatın-qızzıñ, ğadi keyımdä köyönsä, öy eştären eşläp yöröüye bigeräk tä matur kürenä. Bınday vaqıtta ular maturlana töşälär. Bıl sifat «...»dä bigeräk tä artığı menän kürenä ine. Ul üzensä şul räüyeşle ğadi keyımdä yöröüyenä oyalğan hımaq bulıp, qızarıp kitte. Bına unıñ şul vaqıttağı maturlığın kürhäñ!

Min sızay almanım: «Hin ğadi keyımdän bigeräk tä matur bulahıñ ikän, ısınlap ta, qatın-qızzarzıñ ğadi keyımdä yort eşen eşläp yöröüzäre bik matur bula. Min ularzı bıl vaqıtta, yäyge köndä töngö aqhıl bolottar arahınan kürenep, tağı yuğalğan ayğa oqşatam»,— tinem. Ul köldö lä: «Hin inde oqşatırğa bik osta!» — tine.

Bıl osraşıuza min unıñ yanında ber-ike säğät ultırzım. Bıl qäzerle minuttar bik tiz ütep kitte. Min unıñ menän osraşham, bötä forsattı unıñ nurlı yözön, serle qara küzen tamaşa itep ultırıuğa sarıf itäm. Bıl yulı la şulay buldı. Min unıñ maturlığın kürep, şatlığımdan yılmayıp köldöm. Ul da yılmayıp köldö lä: «Niñä köldögöz?»— tip horanı. Min: «Hezze kürep, şatlığımdan köläm»,— tip äytähe urınğa: — «Tik bılay ğına, ällä nämä uylap qına köldöm»,— tip yauap birzem. Bıl ultırışta bez şulay, möhäbbät diñgezendä yözöp, küzgä qaraşıp, bik ozaq ultırzıq. Küñeldärzeñ serläşeüzäre ösön teldärzeñ höyläşeüzärenä häcät yuq. Bıl ısınlap ta şulay bit!.. Şulay ultırğanda ğına, ruhani yaqtan, ısınlap ta, rähätlek hizep bula. Şulay höşuğ menän ultırğan vaqıtta mäğşükäneñ esendäge serzärze kürep bula.

Miñä üz eşemä kitergä käräk ine, läkin unıñ yanınan ayırılıp kiterlek kös yuq ine. Güyäki, mine şul urınğa bik nıq ber yıp menän bäyläp quyğandar ine lä, min şunan ısqınıp kitä alırlıq köskä malik tügel inem. Min urından quzğalıp kitäm tigändä genä, ul küzzären tultırıp qaray, yäki: «Niñä kitähegez äle, kitmägez!..»— tip äytä ine lä, min unıñ ämerenän baş tarta almay, kire urınımda qala inem. Ägär zä şunda ikense ber bändä kilep kermähä, ihtimal, min ällä ni saqlı ultırır inem. Läkin ber «keşe» kilep kergäs, min sığırğa röhsät aldım. «Ul» bik matur itep küreşte, işektän sıqqansı ozattı. Min qapqa yanına barıp, äylänep qarağanda, «ul» haman yılmayıp qarap tora ine. Min, başımdı eyıp, täkrar sälämlänem, ul da başın eyıp, işara itep qaldı.

Höygän keşe yanınan ayırılğan vaqıtta küñelemdä täğrif iteüye siten bulğan ber häl vaqiğ buldı. Güyäki, «ul» mineñ qälbem esenä ällä nindäy ber amanat tapşırıp, kütärä almaslıq möhäbbät yalqını halıp yıbärgän keüyek his itelä. Min şul yalqın menän ilham kötäm, şul nur arqırı ğadi küz menän kürenmäy torğan nämälärze küräm, başqa vaqıtta hizelmäy torğan äsrarzı hizäm. Möhittän kilgän zur häm serle ber fayza bulha, ul da — oşo minuttağı ilham, ilahi maturlıq!..

Oşo küreşeüzän ös kön huñ, min ularzıñ täzräläre yanınan ütep kittem. Ul täzränän qarap tora ine. Min unı kürgäs, qauşap kittem. Allanıñ ğazamatı aldında säcdägä yığılğan därüiş keüyek buldım. İsänlek horau ğälämäte itep başımdı eyzem. Ul şul vaqıtta bötä maturlığın tösönä sığarıp köldö lä, başın eyä-eyä, ber nisä rät sälämläne. Şul ber minut esendäge küreneşendä, bötä maturlığın kürhätep, küze menän ällä nizär höylärgä ölgörzö, ilahi ber kös menän maturlığın täcässem itterä aldı.

Min, ni ösöndör, şunda tuqtamanım, ni ösöndör, ularğa kermänem. Unıñ yözönä tağı ber märtäbä yılmayıp qarauıma ükendem. Şunıñ näticähendä bögöngö tönöm utlı uy esendä ütte. «Unıñ» şul vaqıttağı küreneşen küz aldıma kilterep, «Ul» särläühäle şiğırımdı yazzım.

Bıl mäktübtä uğa bulğan möhäbbättän zohur itkän läühälärzeñ ber nisähen yazzım buğay. Bıl ğişıqtıñ tarihı kiläsäk hatımda dauam iter äle.

...Huñğı hatıñda: «Min hineñ möhäbbät haqında yazğan hattarıñdan üzeñdeñ ısın höyöü menän höyöüyeñ turahında şöbhäm qalmanı. Unıñ haqında yazğanda, hiñä ilham kilä torğandır, bıl, älbittä, hineñ «unı» ısın, izge räüyeştä höyöüyeñdän kilä. Bäğze ber hüzzäreñdän «unıñ» da hine höyöüye, ul bulmay ikän, azında hineñ höyöüyeñde täqdir iteüye añlaşıla. Љaşiqtar ösön, mäğşükäneñ şul däräcä iltifatı la zur ber bähet...»— tigän hüzzär bar. Hin bıl hüzzäreñ menän: «Ul» hine höyäme ikän? Şul haqta ni äyterheñ?»— timäk bulahıñdır.

Här häldä bıl söälde iğtibarhız qaldırırğa yaramay. Vaqiğan, qayhı vaqıtta min üzem dä höyöüzeñ ike yaqtan bulıuı turahında feker yörötäm, huñra oşo qararğa kiläm: «ul» mineñ üzen hızlanıp, yanıp höygänemde belä, üzen yaratırğa röhsät itä. Şulay bulğas, miñä şul yıtte.

Huñra, mineñ küñelem ber keşene yäki başqa ber nämäne özölöp höyä, hızlanıp yarata ikän, ul yaratılğan keşe yäki nämäneñ mineñ üzemde yaratıp-yaratmauında mineñ ni eşem bar?.. İhtimal, min yaratqan keşe yäki nämä mineñ yaratıuımdı hizmäs, balqıy yanğan utımdı kürmäs. Läkin uğa qarap min üzem höyä torğan keşene yäki nämäne höyöüzän tuqtalırğa teyış tügel.

Yäyge töndä küktä yözgän ayzıñ maturlığın, şiğriäten kürep, kemdärzeñ ise kitmäy, ul ayzıñ tonoq küktä yondozzar arahında balqıp torouı nindäy şağirzarzıñ üzägen özmäy, unıñ aqhıl bolottar arahınan kürenep kiteüye haqında nindäy tasuirzar yazılmay? Läkin ay üzeneñ yaratıusıların, ğaşiqtarın hizäme, ularzıñ yanğandarın kürep täsirlänäme? Älbittä, yuq.

qözrät qulı menän yaratılıp, bötä täbiği maturlıqtarzı üzenä yıyğan al, qızıl säskälär qoyaşqa qarşı nur säsep ultırğanda, mesken kübäläk ul säskäneñ maturlığınan iserep, unıñ yanınan kitä almay, tirähendä äylänep yöröy, üzeneñ neskä qanattarı talğansı, şunda osa, şul vaqıt al, qızıl säskä kübäläkkä iltifat ta itmäy, haualanıp tik ultıra. Läkin, şuğa qarap, kübäläk üzeneñ säskägä bulğan möhäbbäten küñelenän sığara almay, ul haman şunıñ tirähendä äylänep yöröüyendä, şunıñ utında yanıp yöröüyendä dauam itä.

Handuğas göl säskäneñ asılıuın kötöp, töndär buyı hayray, bötä mählükät yoqlağanda, bötä täbiğät tın ğına uyğa batqanda, handuğas talpınıp-talpınıp hayray, barğan hayın möhäbbäte arta, tauışı kösäyä bara. Läkin göl säskähe handuğastıñ möhäbbäten hizmäy, şul moñon işetäme, şuğa ber iltifat itep qarağanı barmı? Älbittä, yuqtır, tip uylayım. Bına möhäbbätteñ bötä hikmäte şunda, yäğni matur nämäneñ maturlığı ösön yanıuza, şunı küktärgä kütärep hämd äyteüzä genä. Mineñsä, ğäfif räüyeştä höyöü yanında his ber vaqıt mäğşükäneñ höyöüyen talap iteü qastı bulırğa teyış tügel, bıl eş — ısın ğaşiqtıñ eşe tügel. Љaşiqtıñ eşe — fäqät mäğşükäheneñ bötä matur sifattarın ütänän-ütä küreü, şunıñ utında yanıu, şunan ğına ruhani azıq alıuzır. Şul qağizänän min dä sığa almayım.

Şulay za bäğzan min unıñ üzemä taban kölöp qarauı bähetenä ireşäm, mañlayındağı matur säskäyzären qulım menän totam, unıñ küzzärenä yotloğop, tuyğansı qarayım, ul şunı hizä. Bıl eştär, mineñ keüyek, ilahi ğişıq menän yanğan ber keşe ösön bik zur ber bähet!..

qayhı vaqıtta «ul» kürmägän saqta ğına, min unıñ küzzärenä qarap ultırğanda ğına, «ul» mineñ küzgä qaray, şunday vaqıtta küzgä küz osraşa la, min tiz genä küzemde alam, üzem oyalğan hımaq bulıp, qızarıp kitäm, yäki urınhız bulha la köläm. Bına şunday häldärzä unıñ küzzärendä nur, yözöndä täbässem zahir bula la, şunday matur hälgä kilä ki, unıñ bıl vaqıttağı maturlığı äytep bötörgöhöz bula.

Bıl mäktübteñ başındağı söäleñä yauap urınında yazğan bıl hüzzärgä nisek qararhıñ, üz fekereñde yazırhıñ äle.

Oşo hattı yaza başlağan köndö, mineñ bähetkä qarşı, «ularzıñ» öyzärendä keskenä genä mäcles buldı. Bıl mäcleskä min dä saqırılğan inem. Bıl mäclestä minän başqa tağı ber-ike tanışım da bar ine. Mäcles başta uq küñelle ine. Mäcles mökammäl genä äzerlänep, bäğze ber esemlektär zä östälde maturlap ultıralar ine. Bögön mine iserter ösön, unday nämälärgä artıq ihtıyac da yuq ine. Sönki min küreü menän dä ruhani iseräm, iñ äğlä şaraptar eskän ber hälgä kildem. Bögön bigeräk tä şulay buldı. «Ul» bögön başqa köndärgä qarağanda la şatırak häm ruhlıraq ine.

Min katolik ğibäzäthanalarında bulğılayım. Ularzıñ şunda uynalğan muzıkaların yaratam. Äle küptän tügel min tağı ularzıñ zur bayramdarınıñ ğäräfälärendä ğibäzäthanalarına barzım. Şunda, ğibäzäthananıñ mihrabında, häzräte Märyämdeñ bik matur, beläheñme, ruhaniät östönä yısmani yähättän dä matur räseme täbässem itep tora ine. Ul, sittän qarağanda, nurğa ğarıq bulğan yäki üzenän tirä-yağına nur säsep torğan räüyeştä tora, başın ber yaqqa az ğına qıyığaytıp, moñlo keşe keüyek uyza tora ine. Bına bögön «ul» da näq şul häzräte Märyäm keüyek ine. Uğa qarau menän ruhani häm yısmani yaqtan ruhqa şatlıq kilterä, küñelgä matur ber his tıuzıra, üzeñde-üzeñ onottororloq ber hälgä kilterä ine. Min «unı» elek tä här vaqıt häzräte Märyämgä oqşata torğan inem. Läkin «ul» bögön bigeräk tä oqşağan ine: unıñ qap-qara qaşı, küzeneñ ağı zur bulıp urtahındağı qarahı ruhani bik köslö bulıuı, biteneñ ozonsaraq bulıp, başın uyğa sumğan keşe keüyek ber yaqqa auıştırıbıraq torouı bötönläy häzräte Märyämgä oqşay ine.

Min «unıñ» şul sifatına qarap: «Ällä qasan ülgän häzräte Märyämde täğzim itkänse, bına oşo häyät mänbäğe bulğan «...»de täğzim iteü ällä nisä ölöş artıq»,— tip uylay inem.

Min «unıñ» häzräte Märyämgä oqşağanın üzenä äyttem, ul: «Isınlap ta şulaymı ni? Hin inde mine ällä nämälärgä oqşatıp bötörzöñ...»— tip köldö.

Min: «Bına ber köndö katoliktarzıñ ğibäzäthanalarına barıp qara äle, ısınlap ta, hin unda üzeñde közgölä kürgän keüyek kürerheñ»,— tinem. «Ul» beräy köndö mineñ menän şunda barırğa väğäzä itte.

Bıl küñelle mäcles bik ozaq dauam itte. Yäyzeñ matur tönöndä «unıñ» menän, ozaq qına itterep, ularzıñ baqsalarında ultırzıq. Ällä nizär, ällä nizär höyläp böttöm. Esemlekteñ höylärgä kös bireü hässähe lä küp yarzam itte. Min bıl töndä yısmän dä, ruhan da iserek inem. Şunlıqtan mäclesteñ ütkäne hizelmäy zä qaldı. Donyanıñ sikhez häsrättären şunday matur yäyge köndä, şarap eskän häldä, höygäneñ yanında ütkäreü genä bötörä ala. Uf, şunday möhäbbät kistäre mäñgelek bulıp kithä, ä ... qoyaşqa his ber ihtıyac bulmas ine.

...Hin yanıu haqında izahat horayhıñ. Hin mineñ yanıuımdıñ ber nämälä sikläneüyen teläyheñ. «Unıñ» haqındağı möhäbbät mönäsäbäte menän bötä täbiğätkä ğaşiq, täbiğät mäftüne bulıuımdı däğüä qılahıñ... Mineñ, berehe artınan berehe barıp torğan mäktübtärze uqığandan huñ, yanıuımdıñ säbäptäre turahında tulı ber feker hasil itä alırhıñ äle. «Unı» höyöüyem menän bötä täbiğätte lä höyöüyem arahında ğaciz qalırlıq nämä yuq. Min motlaqa höyöü, yanıu ösön yaratılğan keşe. Hin mineñ häyätemdeñ tarihın küptändän täğqip itep barahıñ. Şul vaqıttarza hin daimä mineñ yanıuımdı kürgänheñder. Min bıl köngä saqlı la nimäler ezlänem. Üzemdeñ ruhımdı säcdä ittererlek kös vä maturlıq tabırğa tırıştım. Küñelemdäge möhäbbätte quyırğa urın ezlänem. Şul maqsatqa ireşeü yulında yulda osrağan här ber maturlıqqa baş bögöp, yäş tügep kittem. Üzemdeñ ruhıma täbiğät esenän urın tapqan hımaq bulğanğa kürä, täbiğät mäftüne buldım. Şunıñ matur yaqtarın kürgändä — yandım, hızlandım. Bına şulay kilä torğas, «uğa» osranım. Ul ğına mineñ ruhımda haqlanğan möhäbbätte añlar, ul ğına mineñ küz yäşemde kürer keüyek buldı. Min inde «unıñ» ösön yana başlanım. «Ul» qızıl göl bulha, üzem handuğas