Atayımdıñ Os Hänäge


Atayımdıñ Os Hänäge






İh,
uyındarzıñ küplege! Ularzıñ här qayhıhın
berär tapqır ğına uynahañ da, kön ozonona
yıterlek. Hatta ber nisähe qarañğı töşöügä
lä qala äle. Bez, malayzar, ularzıñ
bötähenä lä ölgörörgä tırışabız. Aldan
his nindäy höyläşeü bulmaha la, irtänge
tamaqtı tuyzırıu menän, ğäzättä, Ğimran
babayzarzıñ öyö ergähenä yıyılabız.
Niñä şulay öyrängänbezzer. Ğimran
babayzıñ bezzeñ menän uynarzay bala-sağahı
la yuq bit inde. Ä irtänsäk hayın malayzar
unıñ nigeze beyık itep taştan buralğan
öyö ergähenä his nindäy saqırıuhız
beräm-häräm kilä başlay. Yäyge yomart
qoyaş nurzarı aparuq yılıtırğa ölgörgän
taş nigezgä arqanı teräp, kisäge uyındarza
kemdeñ yıñeüye, kemdeñ yıñeleüye, kemdeñ
sosoraq bulıuı, kemdeñ haramlaşıuı
haqında bähäsläşeügä baytaq vaqıt kitä.
Qayhı saqta oşonday bähäs yağalaşıuğa
barıp olğaşa. Bınday mäldä inde ergäbezzä
kötmägändä Ğimran babayzıñ sauığıp
bötkän käüzähe päyza bula. Äyterheñ, ul
täzränän bezzeñ höyläşkängä qolaq
halıp, här häräkätebezze küzätep
ultırğan. Ul, qapqahınan sıqqas, qart
käzä yütkergändäge şikelleräk itep,
tamağın qıra-qıra bezgä taban yünälä.
Ergäbezgä kilep yıtkäs, alğa käksäygän
haqalın tayağı başına teräp, az ğına
hüzhez tora. Şunan qapıl sıyıldıq tauış
menän qısqırıp yıbärä:
 

-
Atağızzıñ malı urtaqmı ni?! Tuqtağız
äle!
 

Tızrayışıp
ber-bereheneñ yağahına yäbeşkän, küzzäre
alarğan, ahıldaşqan malayzarzıñ ğäyräte
qapıl qayta, ikehe ike yaqqa atlay. Ğimran
babay ketkeldäp kölä, töpkä batqan sağır
küzzären almaş-tilmäş bezgä yörötöp
sığa.
 

-
Ay, säbäke malayzar, tatıu ğına uynahağız,
ni bula? Ulay tauış qubarhağız, yaqın da
yulatmam.
 

Bezzeñ;
älbittä, öyrängän urından kitke kilmäy.
 

-
Ğimran babay, qabat ulay itmäbez.
 

-
Ular yurıy ğına tartqılaştı bit...
 

-
Ber tauışıbız sıqmas, - tip babayğa
möldöräp qaraybız.
 

Ğimran
babay az ğına uylanıp torğanday itä:
yänähe, bezze bında qaldırırğamı-yuqmı,
şunı häl qıla. Ahırza üz hökömön äytä.
 

-
Yaray, tik mätri, ulandar, beregez ber
talaşha...
 

Talaşhaq,
ul ni eşlätmäkse, asığın ğına äytmäy,
qapqahı yağına ıñğaylay; läkin unıñ bezgä
yamanlıq eşlämäsen beläbez. Uynağanıbızzı
qararğa yarata bit ul. Hatta qayhı saqta
äbeyı menän ikäüläşep qapqa töbönä
sığıp ultıralar.
 

Şulay
za Ğimran babayzıñ kisäteüye bezzeñ eşte
köyläp yıbärä. Eşte süräkäy uynauzan
başlap alıp kitäbez. Tände yazıu, säm
quzğatıp alıp kiteü ösön, häläk yäteş
uyın ul. Artıq küp tä yügermäyheñ, läkin
sitkä huğılğan süräkäy tayağın bäläkäy
genä hızıqqa töşöröü ösön bik zur
tahıllıq, sama beleü käräk. Tän qızıp
alğas, ike törkömgä bülenep, bura huğıuğa
totonabız. Buralar za, här kemdeñ üz
isem-familiyahınıñ baş häreftäre yazılğan
tayaqtar za Ğimran babayzıñ ihatahında
- qoyma buyında ğına haqlana.
 

Bura
huğıu - bezzeñ iñ yaratqan, iñ sämlänep
totona torğan uyınıbız. Kös tä, märgänlek
tä, tahıl da käräk bında. İñ şäp burasılar
hatta arğı os malayzarı menän yarışqa
la sığa. Bura huğıu beläktärze taldıra,
tirläüzän küldäktär arqağa lıpın yäbeşä.
Şuğa kürä arabızzan kem dä bulha:
 

-
Malayzar, äyzägez, hızıq tup uynaybız,
- tip bura huğıu yalqıta başlauın
belderä.
 

Uğa
qarşı kilmäyzär, sönki betebezgä lä
talğınıraq, tängä yal birerzäyıräk uyın
käräk. Hızıq tup bik sos, yılğır bulıuzı,
tuptı märgän (bäreüze talap ithä lä,
artıq qabalanmay uynay torğan uyın.
Läkin bezzeñ tir qatmay, töşlökkä yıtep
kilgän qoyaş hälebezze ala, älherätä.
 

-
Äyzägez, malayzar, hıu inergä! Äyterheñ,
här kem oşo hüzzärze genä kötöp torğan.
Şaulaşıp, berzäm kütärep alalar:
 

-
Qayza barabız?
 

-
Kükyatıuğa.
 

-
Yuq, unda äle hıu halqındır. Motayğa
kitäyık.
 

-
Alıs bit ul...
 

Bınıhın
malayzar qolaqtarına la elmäy. Yartı
saqrım yır bezzeñ ösön qayzan alıs bulhın?
Ber-berebezze bastırışıp, şayara-şayara
Motayğa yünäläbez. Motay - bezzeñ Qızıltaş
yılğahındağı iñ matur yatıu ul belä-belhägez.
Töbönä yomoro, şıma beläü taştar
tüşälgänlektän, ul, küpme keşe hıu inhä
lä his qasan buyramay, ağımı la qatı
tügel, öskä qaray za, arqırı-buyğa la
rähätlänep yözöp yöröyhöñ. Yatıuzıñ
tirä-yağı ihä muyıl, yırek ärämälege menän
uratıp alınğan. Uñ yaqtağı hözäk yarında
ğına keskäy aqlan bar. Bez şunda unan-bınan
sisenäbez zä şım ğına kügärep yatqan
yatıuğa sumabız. Tirlägän, sañ qunğan
tän buylap ğälämät ber rähätlek yügerä,
küz aldarı yaqtırıp kitkändäy bula. Mineñ
keüyek bäläkäyıräk malayzar yatıu urtahına
uq yözärgä batırsılıq itmäy, hıu muyınğa
yıter tirägäsä beler-belmäs köyö atınıp,
auızğa tulğan hıuzı börkä-berkä yözöp
hitlanabız za tuqtap qalabız. Hıu töbönä
basıu menän yatıuza qımyıp yörögän
sabaqtar, qomoroyzar morondarı menän
törtköläp, ayaqtı qıtıqlay başlay. Bez
tağı la sumabız, yözöp azaplanabız.
Bötönläy yözä belmägän malayzar ihä yar
buyında ğına sıptırzaşa. Ularzıñ
qayhıları usı menän hözöp vaq qına balıq
selbäräläre - yotomos totorğa mataşa.
Ägär tottomo, qıuanıp, usındağı hıu
menän quşa yotop ta yıbärä. Yänähe, tere
balıq yotqas, üze lä häzer ük yılğır
bärzeläy yözöp kitä. Läkin fayzahı
teymäy, küräheñ. Haman yar buyındağı hay
yırgä yatıp, quldarı menän hıu töbönä
tayanıp, ayaqtarın säpeldäteüzän arı kitä
almayzar.
 

İrendär
kügärep, tängä bäpkä yöndäre qalqqansı
qıyalğandan azaq qına hıuzan sığabız.
Yar başına yatıp qızınabız, hıñar ayaqta
hikeräñdäp yä taş saqıldatıp, qolaqtarğa
tulğan hıuzı "tügäbez". Tığın menän
qaplap quyılğan hımaq toyolğan qolaq
esenän yılımıslanğan hıu qımıryıtıp
qına ağıp töştömö, äy rähät bulıp qala,
bötä başıñ yıñeläyıp kitkändäy bula.
 

Şunan
bez, häzer inde qabalanmay ğına atlap,
auılğa qaray yünäläbez. Qaytıp, aşap
sıqqas, nindäy uyın başlau turahında
hüz quzğala. Töşkä tiklem uynap ölgörmägän
uyındar baytaq äle: soqor tup, kötöü
burahı, elges, säskän, häpäläk, yäşenmäk
häm tağı la ällä nindäy uyındar. Bähäsläşä
torğas, uyındı säkändän dauam itergä
hüz quyışabız. İñ qızıq uyın ul, säkän.
Bez unı ikense törlö lä - qala alğıs, tip
tä atap yörötäbez. Bılay atauzıñ üz
mäğänähe bar. Bez ike komandağa bülenäbez.
Oşonan azaq här yaqtıñ üz qalahı bildälänä.
"Qala" tigänebez - uramdıñ arğı häm
birge ostarındağı beräy öy bula inde.
Komanda başlıqtarı:
 

-
Mineñ qala - Mihran qarttar öyö.
 

-
Ä mineke - Zahit babayzarzıqı,- tip
beldergäs, uyın başlanıp kitä.
 

Komandalar,
yıgerme-utız metr ara qaldırıp, qara-qarşı
basa. Quldarza - qayından eşlängän, başı
käksäyıp torğan säkändär, uyındı başlap
yıbäräsäk komandanıñ başlığı aldında -
şulay uq qayın orohonan eşlängän, küp
huğıuzan şımarıp bötkän quş yozroq
zurlıq tup. Sırayzar, qaraştar yıtdilänä,
bötäbezzeñ küz - şul tupta ğına. Unan
kitä uyın. Här yaq tuptı nığıraq huğıp,
qarşı komandanı qısırıqlarğa tırışa.
Äle ber, äle ikense yaq sigenä. Malayzar
tup artınan yügerep yığılıp kitälär,
qısqıralar, hızğıralar, mesken tup ihä
ike arala öyörölsöktäy öyörölöp osop
yöröy. Şunan köslöräk, ostaraq uynağan
yaq qarşı komandanı qısırıqlay barıp,
unıñ "qalahın" basıp ala häm yıñeüse
bulıp sığa. Oşonan azaq komandalar
urındarın almaşalar za uyın yañı kös
menän dauam itä...
 

Şunday
qızıq uyın bulğanğalır inde, kisen eştän
qaytıp, uramğa tän yazırğa sıqqan ölkän
ağayzar za yış qına qızışıp kitälär zä,
malayzar keüyek ük zıq qubıp, säkän
huğırğa totonalar. Ölkändärzeñ yarhıp,
şaulaşıp, bezzeñ keüyek ük haramlaşa-talaşa
uynağandarın qarap torou üze ber
märäkä.
 

Bına
şulay ütä ine bezzeñ köndär. Tik hez
bılar kön buyına tuqtauhız uynap qına
yörögän ikän tip uylay kürmägez tağı.
Bezze uynap yörögän yırebezzän äsäyıbez
yä atayıbız saqırıp qaytara la tege-bıl
yomoş quşa: vaqıtı-vaqıtı menän qayhı
berzärebezgä kartuf baqsahına ingän
käzälärze qıuıp sığarırğa, tauzan bızau
qarap alıp qaytırğa, erket qaynatıu
ösön alasıqqa küp itep utın taşırğa yä
säñgeldäktäge tuğanın bäüyetep ultırırğa
tura kilä, Läkin bez barıber uynarğa
la, öy yomoştarın ütärgä lä ölgöräbez.
Şulay itmähäk, bez nindäy malayzar
bulabız ti inde?!
 

Tik
bına berzän-ber köndö miñä uyından täü
tapqır bötönläygä ayırılıp tororğa
tura kilde. Häm min bıl donyala uyından
başqa la küñelgä läzzät, yıuanıs bireüse
nämä bar ikänlegen beldem.


Min,
köndägesä, separattıñ talğın ğına
geülägän tauışına uyanıp kittem.
 

-
Zıyıñññ... zıyıññññ...
 

Oşo
tauıştı tıñlap, uyaulı-yoqolo izeräp
yatırğa yaratam min. Äyterheñ, öy esendä
ük nindäyzer keskäy genä samolet
tuqtauhız äylänep yöröy, ergämdä genä
selterzäp yılğa ağa, bınıhı - separat
hemägenän bizrägä höt ağıuı inde, usaq
astında sart-sort kilep ut yana, täzränän
töşkän qoyaş nurzarı bitemdän yomşaq
qına itep hıypay...
 

Şulay
yata torğas, min qabat yoqlap kitäm, qoyaş
baytaq kütärelgäs kenä tora inem. Bögön
ihä yañınan oyorğa ölgörmänem, separattıñ
geüläp äyläneüzän tuqtauı buldı,
äsäyımdeñ tauışın işettem:
 

-
Kinyäbay, tor, ulım, tor. Bar, tışqa sığıp,
yoqoñdo osorop in.
 

Niñä
bılay irtä torğoza ikän äsäyım? Bütän
saqta Häşeyä apayım uyatırğa ithä lä:
 

-
Niñä bimazalayhıñ unı? Yoqoho bötkänse
yoqlahın, - tip, unı tıya torğaynı.
 

Şulay
uylanıp, ikeläneberäk yata inem, işek
asıldı, kemder inde.
 

-
Haumı, Hätirä kilen.
 

Tauışınan
tanınım, - Yänozaq babay. Ul, besän eşläü
ösön köndärzeñ maturlanıp kiteüyenä
qıuanıp, azıraq häbär höyläp ultırzı,
şunan yomoşon äytte.
 

-
Hätirä kilen, bögön bakuyzı töşkä tiklem
yıyıp böthäk, käbän qoyop qaytırmın
tigäynem. Os hänägeñde birep tor äle.
Şul ber os hänäklek tura kilterep, eşläp
ala almay qartayıldı inde.
 

Besän
vaqıtı yıtteme, yıl da oşo yomoşqa inä,
oşo uq hüzzären höyläy Yänozaq babay.
Auılıbızzı oshoz-sikhez urmandar uratıp
alha la, os hänäklek tabıu uyın eş
bulmauın min dä beläm. Habı un metrlı,
ös yä dürt yäple hänäk eşlärlek matur
asalı qayın tabıu ösön ällä ni qäzärlem
urman gizep tä buş qul menän qaytalar.
Ä bına atayım şunday qayındı tapqan
bulğan. Unı yışıp, şımartıp, yäptären
helkäüyesländerep bögöp, şundayın matur
itep eşlägän, besände kübänän hosop
qına almalı. Şulay bik qulaylı bulğanğa,
ipkenep torğanğalır inde, Yänozaq
babay:
 

-
İr maqtanır, qoramal eşlär, tip belmäy
äytmägändär şul. Oşo hänäk menän käbän
halğanda his arımayım, - ti.
 

Eyı,
atayım üze ülgändän huñ qalğan qomartqı
ul, os hänäge. Unı äsäyım, besän vaqıtı
üteü menän, yäptäre tarbağaylanmahın
ösön, yükä menän böröp bäyläp, hıu
töşmäslek yırgä - öy qıyığı esenä halıp
quya. Horağan ber qeşegä birep tä barmay
unı äsäyım. Atayımdan qalğan berzän-ber
qomartqını hındırıp-fälän quyırzar,
tizer inde. Ä min şul os hänägen kürgän
hayın atayımdıñ tere hının küz aldına
kilteräm. Unı här saq älege os hänäge
menän käbän halıp yöröüse, ozon käüzäle,
kiñ yaurınlı, köslö keşe itep küz aldına
bastıram.
 

Şulay
itmäy, atayım os hänägen qulına totqan
köyö yaqtı donya menän huşlaştı la
inde.
 

Bınan
ber yıl elek buldı ul häl: 1945 yıl bezzeñ
öygä olo şatlıq ta, onotolmas qayğı la
alıp kilde. Dürt yıl buyı keşelärzeñ
qanın da, küz yäşen dä, äse tiren dä
tüktergän huğış böttö. Auılğa bıl haqta
häbär kilgändä, atayım bezgä gospitaldän
hattar yaza ine. Ul qıştan birle yata ine
inde unda. Äsäyım täüzäräk:
 

-
Ut esenän tere höyäge sıqqas, şäbäyıp,
yalt itep qaytıp töşör äle, - tip höylänä
torğaynı.
 

Huğış
bötöp, auılğa haldattar qayta başlağas,
äsäyım niñäler küñelhezlände. Bığasa
tüzem genä yörögän keşe kön dä irtänsäk
torou menän:
 

-
Qasan ğına qaytıp iner atayığız. Qayhı
yıre yaralanğandı la yazmay bit, ismaham.
Ayaq-qulı imenme ikän? Gospitaldä şul
hätlem ozaq yatqas, belmäyım inde... - tip
körhönä. Kisen eştän qaytıp inhä: -
Ülä-bata yügerep qayttım. Atayığız üzem
yuqta qaytıp töşör zä, qarşılay almay
qalırmın keüyek, - ti.
 

Yatıp
kitkängä tiklem täzränän küzen almay
ul. Kiskelekkä beşergän aşantınan ber
ölöş halıp qaldıra. Atayım tönön qaytıp
töşhä, aşarına äzer bulhın, tizer
inde...
 

Ä
atayım, aldan häbär-häter zä birmäy,
kötmägändä genä qayttı la töştö. İyul
baştarı ine inde. Kön kiskä auışqan mäl.
Äsäyım aşyaulıq yäyıp, aşarğa ultırtıp
yöröy. Ul bögön holo töyöp, şunıñ yarmahınan
öyrä beşergäyne. Äsäyım bötä nämäne
aşyaulıqqa quyıp bötkäs, ğäzätensä,
täzrägä küz haldı: atayım qaytıp kilmäyme,
tizer inde. Häm qapıl qatıp qaldı. Unıñ
qiäfäte apayım menän mine lä täzrägä
qarattı. Uramdan üzebezgä taban atlağan
ber keşene kürgäs, ul saqta mineñ dä
yöräk yarıla yazğaynı. Keşe - haldat
keyımendä, başında - pilotka, qulında -
tayaq, hıltıqlabıraq atlay. Bez ösöböz
zä, sihırlanğan şikelle, qayhılır arala
oşo keşegä qarap qattıq. Şunan bötäbez
ber yulı işekkä taşlandıq.
 

-
Uf, balaqayzarım!.. - bıl öndärze sığarğanı
- äsäyım.
 

-
Atayım bit, äsäy! - bınıhın apayım
qısqıra.
 

-
Atayım qaytıp kilä! Ordene bar! - min
şulay tip işekkä atlıqtım. Sönki uramdan
kilgän haldattıñ gimnasterka tüşendä
nizeñder yılqıldap kürengänen abaylap
qalğaynım. Apayım menän bez atayıma
qarşı yügerzek, äsäyım, niñäler, arı
atlarğa häle yuq keşeläy, qapqa bağanahına
höyälde...
 

Bına
şulay qarşılağaynıq bez atayımdı. Ul
qaytqas, bezzeñ öy bermä-ber yaqtırıp,
unıñ esendä qot artqan hımaq bulıp
kitte. Atayımdıñ yarahı la ällä ni tügel,
mineñsä: ayağına snaryad yarsığı teygän,
häzer satanlabıraq atlay. Miñä ihä unıñ
şulay hıltıqlabıraq, käkre başlı tayaq
tayanıp, qabalanmay ğına atlap yöröüye
hatta oqşay. Ut-hıuzar kisep qaytqan
haldat tap bına şulay bulırğa teyış
tä!
 

Atayımdıñ
tüşendä ikense yarahı - ülemesle yarahı
la bulğanlığın min ay samahı ütkäs kenä
beldem.
 

Besän
östö ine. Äsäyım häzer besängä yañğızı
yörömäy - atayım menän kitälär. Atayım
ber köndö besän sabıp qayttı la urınğa
yatıp torzo. Unıñ sırayzarı ağarıp,
küzzäre eskä batqan hımaq bulıp
kitkäyne.
 

-
Qabat yörömäsheñ besängä. Bığa tiklem
eşlägände, ber hıyırlıq besän üzem dä
äzerlärmen äle, - tine uğa äsäyım.
 

Atayımdıñ
tönö buyı ıñğıraşıp, yoqlamay sığıuın
min dä hizep yattım. Ayağı hızlaymı ikän,
tip uylayım yoqo aralaş, unı yälläp.
Atayım ihä irtänsäk torzo la, äsäyım,
yörömä, tihä lä, tağı sabınlıqqa kitte.
 

-
Eş hağındırğan, öyzä yatıp nisek tüzmäk
käräk. Bögön sabırğa tügel bit, - besän
yıyırğa, - tip, üz hüzen birmäne.
 

Tağı
ike köndän atayım promartel predsedatelenän
at horap alıp qayttı. Arbağa käbän
hänäktären teyäp, üzebez zä tezeleşep
ultırıp, käbän qoyorğa kittek. Yulda
äsäyımdeñ:
 

-
Hin yuq saqtarza iñ olo qayğı - käbän
qoyou bula torğaynı. Bötä auılğa dürt-biş
kenä käbän qoyorzay keşe qalğaynı bit,
Sälmän, - tip höylänep barğanı, atayımdıñ
unı:
 

-
Bıl huğış ğümere onotmas ızalar kisertte
inde. Yarar, häzer unday qayğıñ böttö,
Hätirä, qabat kürergä genä yazmahın, -
tip yıuatqanı häterzä.
 

Atayım
ul köndö his tä qabalanmay ğına yöröp,
käbände töş auıuzarğa qoyop böttö. Şunan
bez läpäş qayın töbönä ultırıp säy
estek. Aşap tuyğas, atayımdıñ :
 

-
Hay!.. Huğışqa tiklemge sälämätlektäremde
qayzan alayım! - tip qayın külägähenä
yatıp torğanı bögöngöläy küz
aldında.
 

Könbayış
yaqta öyköm bolottar qarayıp kürengäs,
atayım yatqan yırenän yähät kenä torzo
la:
 

-
Yamğır yauırğa samalay, qayta halayıq, -
tip, qabalanıp, at yıgergä totondo.
 

Tik
bezgä ıñğay ğına qaytıp yıtergä tura
kilmäne. Auılğa saqrım yarım samahı yır
qalğas, Taşmoron astındağı tuğayğa
atayım atın tuqtattı.
 

-
Küräheñme, Hätirä? - tip ärämä yağına
ımlanı atayım. - Ğöbäyzä inäy şikelle
bit?
 

Atayım
kürhätkän yaqqa min dä qaranım. Unda,
ärämä buyında, beräü, yapa-yañğızı, käbän
qoyop mataşa. Besänen kübänän özä-yolqa
sänsep alğan bula la yırektän genä tağan
höyäp qoya başlağan käbäne östönä ırğıta.
Bına ul hänägeneñ töbön yırgä qazap,
yurmaslap ürgä menergä mataşa, läkin
qurap kipkän besän, ayağın terärgä lä
ölgörmäs boron, şauzırzap asqa işelä.
Küräheñ, ul käbäne başına menep, unı
tapap töşörgä samalay. Ğöbäyzä inäyze
min dä tanıp alğaynım inde. Unıñ ire
gracdandar huğışı mälendä ük ülgän, ä
ike ulı bıl huğışta yatıp qaldı: huğış
yıldarında. Ğöbäyzä inäyze, käbände ber
üze qoya ikän, tip höylägändären işetkänem
dä bar ine...
 

-
Bılay ütep kiteü irlek bulmas, Hätirä,
- tine lä atayım atınıñ başın uñğa tarttı.
- Qoyoşop kitäyık käbänen. Yamğır yauıp
yıbärhä, etlänep-gürlänep sapqan besäne
äräm bulır.
 

Kilhäk,
Ğöbäyzä inäyzeñ yän tirgä töşkän bite,
muyını, beläktäre besän qauağına buyalğan,
eskä batqan küzzäre genä tonoq yıltıray.
 

-
Bar, Hätirä, käbän başına men, - tip atayım
arbanan hänägen aldı la, Ğöbäyzä inäygä
ul-bıl häbär höyläp tä tormay, käbän
qoyorğa totondo.
 

Ul
arala döbör-şatır kük kükräne, qayzandır
yıl kütärelde. Ozaqlamay yamğır yaua
başlayasağı kön keüyek asıq. Tik atayım
bolottarğa la, kük kükrägenä lä, Ğöbäyzä
inäyzeñ:
 

-
Hı, yä inde... Bına bit hozayzıñ rähmäte.
Qayzan ğına kilep sıqtığız, - tip
höyläneüyenä lä iğtibar itmäy, besände
käbän başına yılgärä genä.
 

Käbän
başında torğan äsäyım:
 

-
Sälmän, ipläberäk! Ayağıñdı yä tüşeñde
auırttırıp quyma! - tip häüyeflänep
qısqıra.
 

-
Qurqma! Ber ni zä bulmas, tapa äyzä. Häzer
bötäbez, - tip, atayım tın alırğa la
uylamay.
 

Yamğır
küzzäre töşä başlağaynı, atayım os
hänägen aldı. Ul ozon hänäk menän besän
sänsep ala la, töbön yırgä qazap, hänäkte
turaytıp bastıra, şunan unı kütärep,
yasmarzı käbän başına ırğıta. Bına käbän
oslanıp ta bara inde. Ös-dürt hänäk besän
bulha, ul qar za yatmaslıq hälgä
kiläsäk.
 

Şul
saq min ğümere onotolmas häldeñ şahite
buldım. Besän ırğıtırğa tip kütärä
başlağan os hänäge atayımdıñ qulınan
ısqınıp kitte. Atayım, hänägen totop
qalırğa telägän töslö, unıñ östönä auzı.
Äsäyım käbän başınan:
 

-
Ni buldı, Sälmän?! - tip qısqıra.
 

Uñarsı
atayım ergähenä Ğöbäyzä inäy kilep
yıtte, qurqıp qısqırıp yıbärze:
 

-
Hätirä, töş äle, töşä hal!..
 

Ul
saqta min äsäyımdeñ beyık käbän başınan
nisek töşkänen dä häterlämäyım. Ber
qulı menän hänäge habın, ikensehe menän
kükrägen totop yatqan atayımdıñ auızınan
qıp-qızıl qan harqıp sıqqanın kürgäs,
isemde yuyğanmın...
 

Ölkändär
azaqtan, nıq kösäneüzän Sälmändeñ kükräk
yarahı estän, asılğan ikän, tip höylänelär.
Nisek kenä bulmahın, bez küz menän qaş
arahında atayhız qaldıq. Unı bez Taşmoron
astındağı tuğayzan qoyop yauğan yamğır
astında arbağa halıp alıp qayttıq. Oşo
hälde häterlähäm, häzer üzemdeñ dä şul
qıl tartqanday töz haplı, dürt yäple
hänäkte qulıma alğım, unıñ menän qoyop
quyğanday itep käbän halğım kilep kitä.
Tik bınıhı älegä hıyal ğına şul. Besän
sänsep tügel, os hänägen bılay kütärergä
lä saq-saq kösöm yıtä.
 

Här
saq atayımdı häterlätkän os hänägen
horay ine Yänozaq babay. Belep yatam,
äsäyım uğa hänäkte ber hüzhez birep
torasaq. Sönki üzebezgä lä käbände huğış
yıldarında gelän Yänozaq babay qoyop
birä ine bit. Bıyıl da äsäyım, moğayın,
oşo yomoş menän uğa barır.
 

-
Kinyäbay, tor äle, tor, ana babayıña öy
başınan os hänägen töşöröp bir, - tip
äsäyım mineñ yıstäge yurğandı asıp uq
yıbärä.
 

Hikerep
toram da, küzemde ıualay-ıualay, solanğa
sığam häm qıyıqqa tağılğan arqan buylap
öy başına ürmäläyım.
 

-
Besän yıya torğan hänäktärze lä alıp
töş! - tip qısqıra äsäyım işek aldınan.
 

Bına
ul törlö ozonloqtağı, törlösä yäple
hänäktär. Os hänäge ular arahında sabaq
kötöüye arahında yatqan surtan keüyek
kürenä.
 

Hänäktärze
alıp birep, öygä ingäs, min äsäyımdeñ
bögön niñä irtä uyatqanın da añlanım.
 

-
Ulım, yähät kenä biteñde yıu za aşarğa
ultırayıq. Bögön miñä iptäş bulıp
sabınlıqqa hin barırhıñ. Apayıñ öyzä
qalır, - tine äsäyım.
 

Besän
sabırğa barğanda, säy qaynata torhañ
da fayza, tip ul bıyıl apayımdı üzenä
eyärtep yörötä ine. Bögön mine alıp
barmaqsı ikän. Säy esergä ultırğas,
äsäyım niñä mine alıp barırğa bulıuın
asığıraq äytep birze.
 

-
Besän kibep yıtmähä, bakuyzı äyländerep
kiptererbez, tim. Hin, malay keşe, bakuy
äyländerergä qatıñqıraq bulırhıñ.
 

Äsäyımdeñ
üzemde apayımdan östönöräk quyıuı mine
ber sirekkä üsterep yıbärä. Qabalan-qarhalan
aşanım da, sığıp, üzemä ipleräk hänäk
haylarğa totondom.


Z 



Bına
min, hänäk kütärep, ğümeremdä täü tapqır
besän yıyırğa kitep baram. Şulay äsäyımä
quş bulıp, eşkä kitep barğanıma här
öyzöñ täzrähenän hoqlanıp qarayzarzır
keüyek. Äsäyımdeñ dä azımdarı ışanıslı,
sırayı bütän saqtağınan yaqtıraq toyola
miñä.
 

Bezzeñ
sabın Köntöşmäs tigän yırzä bulıuın, ul
yalandıñ nisegeräk ikänen dä beläm.
Bıltır atayım, huğıştan qaytqas, üzebezgä
käbände şunda qoyğaynı. Şunan qaytıp
kilgänendä, Ğöbäyzä äbeygä yarzam itäm
tip, ülde lä inde. Auıldan ike saqrım
samahı alıslıqta ul. Ös yaqtan quyı,
şıylan qarağay urmanı uratıp alğan,
tübän yağı Qızıltaş yarındağı ärämälekkä
barıp totaşqan. Qoyaş baytaq kütärelmäyınsä
ñur töşmägänlektän, ul küp vaqıt külägä
bulıp tora. Şuğa Köntöşmäs tip atağandarzır
inde unı.
 

Ber
urında yul quyı qayınlıq aşa ütä ine.
Şunda ergäbezzän genä ber öyör qor
balaları kütärelep osto bit. Qanattarı
nığınmağanlıqtan, ular alıs osa almay,
saq qına baralar za tağı ülän arahına
bosalar. Sızamanım, kittem bit bılarzı
qıuıp. Äsäyım:
 

-
Qıyalma yuqqa, äyzä yähäteräk! - tip
qısqıra.
 

Min
haman yügeräm. Läkin inde barıp yıttem
tigändä genä qor balaları kütärelep
osa la kitälär. Asıuım kilep, hänägem
menän bärep yıbärgäynem, qayın olonona
barıp bärelde lä hänäkteñ ber satahı
şart itep hınıp ta sıqtı.
 

-
Ay, tıñlauhız! Yuqqa qıyalma tip äyttem
min hiñä! - Äsäyım, asıulanıp, şulay
huqrana, ä min, hänägemdeñ hınğan yäben
totaştırırğa telägändäy, unı urınına
quyıp qarayım. Yä, sabınğa barıp yıtmäs
elek hänäk yäben hındır inde, eşkinmägän.
Beräü besän yıyırğa kitep bara imeş,
tip üz-üzemde ärläyım. Mineñ tanau
töşkänen äsäyım dä abaylanı, küräheñ,
asıulanmay ğına äytte:
 

-
Yarar, aptırama, bakuy äyländerergä ike
yäbe lä yıter. - Azıraq hüzhez barğas,
östäne: - Qoş totor saqtarıñ aldaraq şul
äle, ulım...
 

Sabınğa
yıtkäs, aşantını ber ağas töbönä quyıu
menän, äsäyım bakuyzarzıñ nisek kipkänen
qararğa totondo. Yalandıñ urta yırendägeläre
kiphä lä, ularzıñ urman sitendäge
baş-baştarınıñ astı şämärep, yäşel yata
ine äle.
 

-
İh, etläneüyem barzır oşo sabın menän, -
tip yäne köyä äsäyımdeñ. - Bütändärzeñ
bakuyı qurap kipkändä lä, bında
äyländermäyınsä yıyıp bulmay. Ulım,
bına şulay itep hänägeñdeñ yäben ipläp
kenä asqa tıq ta bakuyzağı besände
tuzzırmay ğına qoyaş yağına qaratıp
äyländer. Yırgä lıpın yatqırmay, bına şul
räüyeşle bastırıbıraq quyhañ, yıl qağıp
kiptereügä arıu bulır..
 

Äsäyımdeñ
täfsirläp öyräteüyenä kölömhöräy birep
qarap toram. Häy, eşme ni inde şul besän
äyländereü, tip uylayım küñelemdän.
Añlamaslıq nimähe bar?
 

Tirä-yağıma
küz halam: yalanğa, äyterheñ, qaymalap
hırılğan zur balas tüşäp quyğandar.
Hatta oşo bakuyzarzı yıyıp alhañ, äle
hırlanıp-tulqınlanıp yatqan sabınlıqtıñ
yäme kiter zä quyır töslö. Küñelde
qıtıqlap, tanauğa äskeltem besän yıse
kilep bärelä, küñelgä rähät bulıp qala.
Min därtlänep eşkä totonam. Läkin bakuy
astına tıqqan hänägemdeñ oso yırgä
qazala. İpläberäk yañınan qabatlayım,-
hänäk oso yänä tupraqqa törtölä.
Asıulanıp, hänägemde kös menän öskä
kütärgäynem, ber yaqqa tuzışıp besän
ırğını, hänäk osona yäbeşkän tupraq
küzemä hirpelde.
 

-
Ötälänmä, ulım, - ti äsäyım, - aşıqqan eş
bötörmäs, tahıllı eş bötörör, tigän
boronğolar.
 

Tupraq
küzze öykäy, läkin unı yıñ oso menän genä
tızıp alam da, äsäy aldında hır birmäü
ösön (hänäk yäben hındırıp kölkögä
qalğan da yıtkän), tağı eşkä totonam. Ähä,
bıl yulı ıñğay uq äyländerep haldım bit
bakuyzı. Tik ikense tapqırında hänäk
tağı tupraqqa qazaldı. Bıl ni itkän eş
äle?
 

-
Ulım, hänägeñdeñ yäbe qaltayıp torğan
yağın öskö äyländerep tot, şunan
törtölmäs.
 

Ey,
oşo äsäyımde, haman tikşerep tora, imeş.
Unıñ tuqtauhız öyräteüye sey yılkämä
teyhä lä, hänäkte äyländerep totam. Bäy,
eş köylände lä kitte bit. Hänägemde
bakuy astına tığam da äyländeräm, tığam
da äyländeräm, hänäk oso qazalıp ta
qaramay. Äsäyım:
 

-
Vät şulay, - tip eşemde qeüätläne lä
kipkän bakuyzarzı yıyırğa totondo.
Yalandağı tınlıqtı besän şaptırzauı
bozzo.
 

Min
urman qırındağı bakuy baştarın bil
yazmay äyländeräm dä äyländeräm. Ber
azzan artıma äylänep qarayım - aparuq
ıratıp alıp baram bit. Östäüyenä, şul saq
äsäyım:
 

-
Ötöp alıp bara labaha mineñ ulım, - tip
yıbärze.
 

Tağı
la därtläneberäk dauam ittem. Ällä kön
esey töştö, bitemdän subırlap tir ağa,
ul äsetterep küzgä töşä, hatta auızğa
la kilep inä. Lısma hıu bulıp arqama
yäbeşkän küldägemde halıp ırğıttım.
Läkin kügäüyendär teşläy başlağas, unı
yañınan keyırgä mäcbür buldım. Tirläp-beşep
tağı ber az eşlägäs, hänägem bayağı keüyek
yänä yırgä qazala, eşem ıñğay barmay
başlanı. Hänägemde tegeläy-bılay
äyländerep qarayım, yuq bit, tupraqqa
törtölä lä bakuyzı äyländerep bulmay
za quya. Bötä bälä hänäktä hımaq kürenä
miñä, unı tegeläy-bılay äyländergeläp
qarap toram.
 

-
Ulım, azıraq yal it. Ana, anauındağı
külägägä barıp ultırıp tor.
 

Gel
mineñ ni eşlägänemde qarap qına yöröymö
ikän ni bıl äsäyım? Üzemdän sittä yöröhä
lä, bötähen dä küräse. Unıñ äytkänen
tıñlamay, sämlänep, tağı eşkä totondom.
İke-ös bakuy başın äyländereüyem buldı,
hänäk oso yänä yırgä qazala. Ul arala
ergämä äsäyım kilep yıtte.
 

-
Bötönläy eşkindeñ bit, ulım, - tip ul
mine qosaqlap ala la yarqamdan höyä.-
Hay, ulım, qayhılay tirlägänheñ. Äyzä,
külägägä ultırıp, bäläkäs kenä yal itäyık.
Eş qasmas ul.
 

Yıñem
menän tiremde hörtä-hörtä äsäyım artınan
atlanım. Yalan sitendäge töptän ük botaqlı
qarağay töbönä barıp ultırzıq. Ultırzıq
tip, äsäyım ultırzı, min ülän östönä
huzılıp yattım. Ber nindäy yıl-fälän dä,
şılt itkän tauış ta yuq. Şar ayaz kük şul
tiklem beyık, ä ikense qarahañ, ul şıylan
ozon qarağayzarğa elägep torğan keüyek.
Şul quyı zäñgär kükkä qarap şım ğına
yatıuı qalay rähät. Tände mamıq öyömö
menän bastırıp quyğandır töslö, barmaqtı
la qıbırzatahı kilmäy.
 

-
Atayıñ huğıştan elek ber üze oşo sabındı
ike köndä sabıp bötä torğaynı, - äsäyımdeñ
moñhou tauışı bik alıstan işetelgän
hımaq toyola. - Besän saba belmägän
keşeme ni min, sabışayım, yarzam iteşäyım,
tiyem. Yuq bit, üzem isän saqta hinän auır
eş eşlätähem kilmäy, ti zä quya. Äyterheñ,
üzeneñ irtä donya quyırın belgän,
märhümeñ... Eee-y, atayıñ isän bulha...-
Atayım isän bulha, ni eşlär ine, äsäyım
hüzen äytep bötmäyınsä tuqtap qala,
baytaq şım ultırğas qına şul uq moñhou,
hağışlı tauışı menän dauam itä.- Ber
yıldı şulay Yänozaq babayıñdar anau
Qızıltaş aryağındağı yalandı saptılar,
bez älege oşonda inde. Köndözgö säyze
yılğa buyına töşöp bergä esä torğaynıq.
Säy esep ultıra torğas, atayıñ menän
Yänozaq babayıñ bähäsläşte lä kitte
bit. Bezzeñ utız ös kübä bar ine, Yänozaq
babayıñdarzıqı - yıgerme ber. Atayıñ
äytä, barıber käbände min hinän alda
qoyop bötäm, ti. Beläheñ bit, Yänozaq
babayıñ da üzhüzle. Bulmas, mineñ dä
eştän sığıp qartayıp barğan yır yuq äle,
ul yıgerme ber kübäne hin yartı käbäneñde
qoyğansı uq ırğıtıp bötäm min, tip al
birmäskä tırışa. Berär harıq täkähenän
bähäsläşte bit bılar. Kem elek qoyop
bötä - şul käbän üzägenä quyılğan hayğau
başına qızıl sepräk bäyläy, tip hüz
bireştelär. Sämle keşe ine atayıñ,
äytteme, säsäp yığılha la, üz hüzendä
toror ine. Äy şul köndö yarhıp eşläüye!
Min käbän başında toram, unıñ ırğıtqan
besänen tapap ölgörä almayım hatta.
Osta hala torğaynı ul käbände. Besände
kübänän käle-käle menän genä alıp,
käräkle genä urındarğa ırğıtıp tik
yöröy. Ul köndö käbänen oslağansı saq
qına la tuqtap tormanı ul. Azaqqı hänäk
besände ırğıttı la: "Yaulığıñdı sis
tä hayğau osona bäylä!"- tip qısqıra.
Yaulığımdı hayğauğa bäylägäs, horay bıl:
"Tegelärze qara äle, bötälärme?" -
ti. Miñä ni käbän başınan Yänozaq
babayıñdarzıñ sabını us töböndäge keüyek
kürenep tora. Ular käbänen saq yartılağan.
Atayıñ: "Kem menän bähäsläşep mataşa
bit äle qart, ber harıq täkähen eläkterzek,
bisäkäy", - tip rähätlänep kölgän
buldı. Üze bit äle attı yıkte lä, Yänozaq
babayıñdar yağına sığıp, käbändären
qoyop bötöştö. "Yın ikänheñ hin, Sälmän,
- ti Yänozaq babayıñ. - Täkä - hineke",
- ti. Üze haman hır birmäskä mataşa.
"Hineñ os hänägeñ şäp şul, Sälmän
qustım, şunıñ menän aldırahıñ", - ti.
"Hineñ bıl aşa atlap sığırlıq käbäneñä
os hänägeneñ käräge lä yuq inde", - tip
kölgäyne atayıñ, Yänozaq qaynağa üsekte
lä kitte. Auılğa qaytıp yıtkänse, ber
auız hüz quşmanı. Atayıñ eşte ozaqqa
huzırğa yaratmay ine. Tegelärzeñ täkähen
şul köndä ük yıtäkläp alıp qayttı la,
huyıp, üzzären bötä bala-sağahı menän
qunaqqa saqırzı. Täkäñde yälläp, huymay
yöröy ineñ, bına yäteş buldı labaha, tip
kölä, yıtmähä. Eee-yyy, bar ine
zamanalar...
 

Äsäyımdeñ
huñğı hüzzäre miñä niñäler, atayıñ bına
şulay ine, ä hin töş tä yıtmäs boron
älheräp, kärhezlänep yatahıñ, tigän hımaq
toyoldo. Sämlänep, ırğıp torzom, hänägemä
totondom.
 

-
Ulım, - tip, kitä başlağan yıremdän äsäyım
tuqtattı,- aşantını qaldırğan yırzän
ayrandı kilter äle, tamağım kibep
tora.
 

Ayran
eskäs, uğata häl inep kitkändäy buldı.
Min üz eşemde dauam ittem, äsäyım besän
yıya. Atayım turahında äle genä işetkän
hüzzär nıq täsirländergäyne mine. Unıñ
sämlänep, besände qutarahınan sänsep,
käbän qoyop yörögänen küz aldına kilteräm
dä, üzem dä kem menänder uzışqanday,
tilbereräk eşlärgä tırışam. Başıma,
qasan min dä şulay beräyhe menän yarışıp
käbän qoyormon ikän, tigän uy kilä. Şunan
irtänsäk Yänozaq babay alıp kitkän os
hänäge isemä töşö. Ul hänäkkä niñäler
min üsep yıtep, käbän halırlıq bulmayınsa
ber kemdeñ dä qulı teymäskä teyışter
hımaq toyola. İh, qasan anau Afzal ağayzar
hımaq zurayıp kitelä inde. Niñä ikänen
üzem dä belmäy, äsäyımdän qısqırıp
horayım:
 

-
Äsäy, Yänozaq babay os hänägen hındırıp
quymasmı ikän?
 

Äsäyım,
aptırağanday, azıraq hüzhez qarap
tora.
 

-
Niñä ulay tiheñ? Hındırırğa ni, bögön
başlap käbän qoyamı ni ul.
 

Qaytarıp
hüz äytä almayım, sönki horauzı niñä
birgänemde üzem dä töşönöp yıtkermäy
inem.
 

Bütäne
bütän, illä-mägär töşkö säy tämle buldı
la huñ. Ğümerzä lä ul hätlem esmägände,
ällä nisämä sınayaq säy hemerzem. Äsäyım
aşap bötkänse tip yatıp torğaynım, ällä
ni arala yoqlağanmın da kitkänmen.
...İmeş, zur ber yalan. Ul isäphez küp
kübälär menän sıbarlanğan. Malayzar
ber nisä at menän kübä tarttıra. Min ihä
şul yalandıñ urtahında tirläp-beşep
käbän qoyam. Atayımdıñ os hänäge qulımda
uynap qına tora. Besände kübänän
qutarahınan sänsäm dä käbängä ırğıtam,
sänsäm dä ırğıtam. Käbän başında torğan
äsäyım min ırğıtqan besängä kümelep-kümelep
kitä. Qabalanma, barıber Yänozaq
babayıñdan elek halıp bötä almashıñ,
ti. Unıñ bıl hüzzäre mine tağı la nığıraq
sämländerä, otoro yarhıp kitäm, harıq
täkähe barıber bezgä bula, tip qısqıram
uğa. Tir bittän dä, arqanan da yılğa
bulıp ağa. Läkin tuqtau yuq. Qarağayzan
da beyıgeräk bulıp kitkän käbängä os
hänäge menän ırğıtıp yıbärzemme, besän
yuğarığa üze osop menep yata,- äkiättäge
osar balasmı ni! Bına ber ırğıtqanımda
hänägemdeñ habı qulımdan ısqınıp kitte
lä hänäk besäne-niye menän tup-tura hauağa
kütärelde. Ey osop bara bıl, ey osa,
tora-bara bötönläy küzzän ğäyıp buldı.
Atayıñ da, ana şulay osop kitte lä kire
äylänep qaytmanı, ti äsäyım moñhou
ğına...
 

Atayımdıñ
hänägen qulımdan ısqındırırğa qurqıp,
uyanıp kithäm, yän tirgä töşkänmen, qoyaş
hätär qızzıra. Äsäyım dä ergälä kürenmäy.
Sabınlıq yağına qaraham, ul töşkä tiklem
yıyğan besänen ös kübä itep kübäläp tä
quyğan. Şul tiklem ozaq yoqlanımmı ikän
ni? Äsäyım niñä uyatmağan?
 

-
Kinyäbay, hänägeñde alıp bında kil, - ti
äsäyım. - Mineñ artta qalğan vaq-töyäk
besändärze qırğıslap yıyıp, kübä töbönä
öy.
 

Ä
min ihä yünläp atlay za almayım, basqan
hayın här höyäk, här bıuın auırta, yörökkä
ütep iñräy. Hıltıqlap atlap kilgänemde
abaylağandır inde.
 

-
Beräy yıreñ auırtamı ällä, ulım? - tip
horay äsäyım.
 

-
Yuq... - Käüzämde tura totop, bazıq basıp
atlarğa tırışam.
 

Äsäyım
miñä ällä yälläp, ällä küñelemde kütärer
ösön:
 

-
Bireşmä, ulım, -- ti, - yäş höyäk ana şulay
itep sınığa ul.
 

Öndäşmänem,
vaq besände yıyırğa kereştem, hänäk tä
auıraya töşkän keüyek, qulım da ipkenmäy
tora. Ber azzan huñ ğına tänem yazıla
töşä, küñelem dä kütärelä. Qoyaş tübänäyıp,
kön hüräülängänse, yalan buyınsa un kübä
yahap quyılğaynı inde. Qaytırğa yıyınıp
yörögändä äsäyım:
 

-
Bögön baytaq eş eşläp taşlanıq bit äle,
ulım, - tine.- Yañğızım ğına bulham, ul
tiklem ük ırata almas inem.
 

Mineñ
baş kükkä teygändäy buldı. Hatta
arığandarım onotoldo. Äsäyım hänäktärze
bakuy astına yäşerä başlağas:
 

-
Alıp qaytmaybızmı ni? - tip horanım.
 

Hänäk
kütärep auılğa qaytıp inge kilä ine
mineñ. Buş qul bulğas, keşelär besän
yıyırğa barğanımdı belmästär hımaq.
 

-
İrtägä tağı kiläbez bit, ulım. Niñä
ularzı kütärep yörörgä? Mä, bınau aşantı
halıp kiltergän toqsayzı tot.
 

Ul
arala bezzän arıraq besän eşläüse
keşelärzeñ qaytıp kilgäne kürende. Bez
zä ularğa quşılıp auıl yağına ıñğaylanıq.
 

-
Ber üzeñ bulhañ da, baytaq yıyıp
taşlağanhıñ äle hin, - ti äsäyımä ber
apay.
 

Äsäyım
tamağın qıra, uğa kölömhöräp qaray.
 

-
Atağataq, niñä ber üzem bulayım min.
Ulım menän yıyzımsı.
 

Tağı
qıuanıs toyğoho solğap ala mine. Qulımdağı
toqsayzı nığıraq helkep, ereräk azımlap
atlayım.
 

-
Sälmän märhümgä oqşaha, eşkä tilber
bulır, - ti älege apayzıñ ire, miñä küz
taşlap.
 

Qayza
inde miñä atayıma oqşarğa. Ul bit ana
nindäy zur, köslö bulğan. Käbände lä
bötä keşenän şäp halğan. Ä min... sabınlıqqa
barıp yıtmäs elek ük hänägemde hındırzım,
töş vaqıtında yoqlap yatıp qalğanmın...
 

Qasan
zurayırmın da, os hänägen ber kemgä
birmäy, üzem käbän hala başlarmın. Qapıl
esem boşa, küñelhezlänäm. Tirlägän
arqama kiske halqın yıl kilep bärelä.
Itırğanıp, yaurındarımdı böröştöräm.


4 



Tağı
ike kön yörönöm min äsäyım menän besän
yıyırğa. İkense, ösönsö köndärenä besän,
bakuyzarzıñ başın äyländermähäñ dä,
kipkäyne inde. Min häzer äsäyım artınsa
qaldıq-bostoq besände yıyıp yöröü menän
genä siklänmäyım, qısqaraq bakuyzarzı
la tägärlätäm. Şulay za ösönsö könönä
nıq arınım, auılğa saq qaytıp yıttem.
Öygä ineü menän, yıuınıp ta tormastan,
başımdı mendärgä törtkäynem, üzem dä
hizmästän, yoqlap kitkänmen. Äsäyım
uyatqanda, tön ütep, yañı kön tıuğaynı
inde.
 

-
Tor, balam, - ti äsäyım, säsemdän hıpırıp,
- anau qalğan bakuyzı yıyıp bötöp
qaytayıq.
 

Torou
tügel, barmaqtı la qıbırzatqı kilmäy.
Sabınlıqqa yäyäüläp barırğa, kön buyı
tirläp-beşep besän yıyırğa, unan arığan
köyö tağı hälpäñläp qaytırğa. Unda yıyahı
bakuy küp qalmanı bit, min bögöngä
barmaham da, äsäyım yañğızı bötörör äle.
Qotolou yulın ezläp, şulay aqıl qorop
yattım da, auır ğına quzğalıp, torop
ultırzım.
 

-
Äsäy... baş auırta...
 

-
Kitse, - äsäyım yügerä-atlap ergämä kilep
yıtte, - ällä kisä qoyaş huqtımı ikän? Hı...
- Başımdı totop qarap, az ğına hüzhez
torğas, östäne: - Yarar, bögöngä barma, yä
nıqlap auırıp kiterheñ. Tik, qara unı,
uramğa sığıp yörömä, yatıp qına tor.
 

Häşeyä
apayıma la üze qaytqansı nizär eşlärgä
käräklegen äytkäs, ul yañğızı ğına besängä
kitte. Min, yurğanımdı qabat börkänep,
tağı yoqlağanmın. Uyanham, qoyaş ällä
qayza kütärelgän, tänemde baya basıp
torğan auırlıq ta ğäyıp bulğan.
 

-
Tuğanım, qabat yathañ, urınıñdı anau
sitkä küserep halıp biräyım. Bıl urındıqtı
yıyıştırırğa käräk, - ti apayım, miñä
hästärlekle qarap.- Ällä aşap
alahıñmı?
 

Huñlap
torğas ni, aşağı la kilä ine. Tışta
yıuınıp ingäs, yaylap tamaq tuyzırzım.
Läkin, apayım urın halıp quyha la, qabat
yatahı kilmäy ine. Küñel tışqa, iptäştär
yanına, tartıla. Ös kön ularzı kürelmägän
bit. Uyın da hağındırğan. Nisek itep
tüzep yatmaq käräk? Öyzä, unan ihatala
arı-bire huğılıp yörönöm dä, apayım öyzä
eş menän bulaşıp yörögän arala, uramğa
sığıp hızzım. Ğäzät buyınsa, Ğimran
babayzarzıñ öy artına ıñğaylanım. Unda
minän ber-ike yäşkä bäläkäy ös-dürt
malay ğına sañğa ultırıp, tupraqtan tau
yahap, ällä nindäy taş, kirbes kisäktäre
menän uynap mataşa. Bılar menän butalıu
qızıq tügel ine miñä. Üzemdeñ dus malayzar
niñä kürenmäy äle?
 

-
Ağayıñ qayza?- tip horayım, älege uynap
yörögän malayzarzıñ berehenän.
 

-
Besändä. Bögön atayım käbän qoya. Şäfqät
ağayım kübä tarttırğanda at başında
yöröy, - tip tezep alıp kitte malay. - Min
dä barayım tigäynem, arbala urın
bulmanı.
 

Qayza
barırğa, tip torğanımda, asqı uramdıñ
huqır Şähite kilep sıqtı. Ul minän
ös-dürt yäşkä oloraq. Nindäyzer iske
snaryad başınan yız qulsahın alırğa
mataşqanında älege nämäkäy şartlap
kitkän dä ber küze äylänep sıqqan. His
tä hüz kütärmäy, här saq huğışırğa äzer
torğanğamı, yaratmay inek bez unı. Äsäyım
dä, üzeneñ quşqanın tıñlamay qarşılaşham:
"Şähit buldıñmı ällä", - tip
asıulana.
 

Şuğa
kürä äle lä Şähitteñ ergämä kileüyenä
isem kitmäyıräk tora inem, ul üze:
 

-
Äyzä, Kinyäbay, küper astına balıq
mäskäülärgä, - tip hüz başlanı.
 

Bezzeñ
Qızıltaş yılğahı aşa küper ğälämät
qızıq itep halınğan. Baş-baştarı yarzağı
taş buralarğa terälgän buy urzalar
dürtkelläp bısılğan arqırı urzalar
menän arqıs-torqos totaştırılğan.
Küpergä yäyılgän taqtalar menän oşo
arqırı urzalar arahında ike metr samahı
ara bar. Bez, malayzar, ana şul aralıqta
urzanan-urzağa teyındäy hikerep yöröüze
hönär itkänbez. Hönär genäme, ber baştan
ikensehenä tuqtauhız barıp sıqqan malay
iñ yılğır, qıyıu keşe isäplänä. Mineñ
ulay uq yörörgä batırsılıq itkänem yuq,
ämmä ber nisä aranı hikergändä hikerep,
yä buy urzağa yäbeşep ütkänem bar. Bıl
küper astına tartqan nämälärzeñ berehe
yılğırlıqtı hınau bulha, ikensehe -
balıq. Küper astındağı tärän genä
sıbayğa, kön ese saqta unda külägä
bulğanğalır inde, bärzelär yıyılıusan.
Bez osona mäskäü tağılğan ozon
huyıldarıbızzı totop kiläbez zä,
arqıs-torqos urzalarğa aşatlanıp
ultırabız häm säğättär buyına bärze
mäskäüläybez. Älbittä, ularzı eläktereüye
yıñel tügel. Küper astına kön hayın ällä
nisämä keşe töşöp yörögänlektän, bärzelär
şul tiklem şayanlanğan, huyılıñdı hıuğa
töşöröü menän ular ikense yaqqa yaltana.
Hin ularğa yaqınlau ösön artabanğıraq
urzağa küsäheñ, ä balıqtar, yalt itep,
täüge urınına barıp yata... Şulay qıuışa
torğas, küzzär tonop bötä. Läkin bez
ularzıñ ber nisehen totmayınsa küper
astınan sıqmaybız.
 

Äle
Şähitteñ ana şul küper astına dimläüye
ine. Bütän saqta bulha, beräy säbäben
tabıp, unıñ menän yörömäs tä inem. Başqa
iptäştär kürenmägäs, alasıq başında
yatqan ozon huyılımdı qaytıp aldım da
kittek küper astına. Bögön, bezzän alda
kilep, balıqtarzı örkötöp yöröüse
bulmağan, ahırıhı. Küper külägähendä
ällä ni tiklem bärze tezelep yata, hatta
aralarında qarış-ayalayzarı la bar. Şähit
urzalarzıñ dürtense rätenä ük hikerep
sıqtı, min ösönsöhöndä qaldım. Huyılımdı
ipläp kenä töşöröp, mäskäüze zurıraq
bärzegä yaqınlata başlayım. Mäskäüze
başına inde keyzerzem genä tigändä,
bärze yılq itep borola la asqaraq küsep
yata. İkense berehe atılıp mäskäü ütä
sığıp, yuğarığa - şarşığa uq yılderä. Min
urza buylap tübängäräk şıuışam. Häm
ösönsö ber balıqtı eläkterergä samalayım.
Bına, mäskäü balıqtıñ muyınında. Tartqan
ıñğayı mäskäüyeñdeñ balıqtı hıqqanın
toyou, unıñ yaltırap hıu östönä kütäreleüyen
küreü nindäy rähät! Läkin bıl yulı min
oşo rähätlekte kiserhäm dä, balıqtı
qulğa uq totou bähetenä ireşä almanım.
Bärze qoyroq os yağınaraq hığılğan,
küräheñ, tartıp sığarıp kiltergändä
şap itep hıuğa töştö lä kitte. Ul qırılğan
täñkälären qoyop, arı-bire yaltanğılap
tübängäräk barzı la, kire äylänep kilep,
Şähit täñgälenä yattı. Ahırıhı, bärze
nıq hığılğan, taş qırına hıyınıp, hıu
töbönä ük lıpaştı.
 

Küze
rätläp kürmägängäme, Şähitteñ balıq
mäskäülärgä barımı yuq ine. Oşonda qayhı
saqta köndär buyı ultırha la, ber balıq
tota almay qayta. Äle uğa:
 

-
Şähit, hığılğan bärze ana hineñ täñgälgä
barıp yattı. Mäskäülä! - tip qısqırğaynım,
ey alanlap ezlärgä totondo.
 

-
Anau yasmaq taş buyın qara!
 

Bärzene
şulay tip äytkäs kenä kürze Şähit häm
küp tä ütmäy unı yalpıldatıp kilterep
tä sığarzı. Min heñgäzätkänse hığıp
töşörgän balıqtı alğanın uylamay:
 

-
Ularzı dädäñ bına şulay itep eläkterä!
- tip maqtanğan bula bit äle.
 

Ällä
qayzan äyttem şul maqtansıqqa, tip yänem
köyöp ultıra inem, täñgälemä genä ber
zur bärze kilep yattı. Bını eläkterhäm,
äsäyım qaytıuğa hıy bula inde, min äytäm.
Bärze ike sirektäy bulır. Arqahı
yäşkeltlänep, qanattarı qızarıp yata.
Niñäler yörägem döpöldäp tibä, quldarım
qaltırana başlanı. Bärzene Şähit tä
ällä qayzan kürä halıp qalğan bit äle.
 

-
Hineñ örkötöp kenä yıbäreüyeñ bulır, qana
üzem mäskäüläyım, - ti şäp keşe hımaq.
 

Ällä
ul şulay höylänep sämländergängä inde,
qulım dereldäüye qapıl böttö, donyamdı
onotop, älege bärzegä töbäldem. Uh,
zurlığı! Auızın ber asıp, ber yomğanında
ayğolaqtarı qızarıp kürenep qala. Alıp
bulha inde bını, Şähitteñ küzen dürt
iter inem... İpläp kenä mäskäüyemde
yaqınlatam bığa, ä ul äkren genä artına
sigenä. Min huyıldı şäberäk alıp barıp,
mäskäüze başına kerttem dä bötä kösömä
tarttım. Yılle bärzene tıbırsındırıp
ürgä höyräyım, hatta huyıl bögölöp
kitkän. Bına ul mineñ qulda, ike usıma
qısıp totop aldım. Ä ul tulay, haman
ısqınırğa mataşa. Mäskäüzän ısqındırıp,
ayğolağına barmağımdı tıqtım ğına
tigändä...
 

...Balıqtıñ
hıuğa yalpıldap töşöp barğanınan başqa
ber nämä lä häteremdä tügel. İsemä
kilgändä, öyöbözzöñ işek töböndäge
urındığında yata inem. Öy ese niñäler
tomanhıu töstä kürenä. Ergämdä sırayı
qasqan apayım ultıra. Ällä ilağan inde,
küzzäre qızarıp bötkän. Tuqta, bıl ni
ğäcäp äle? Min küper astında balıq
mäskäüläp ultıra inem bit. Qıbırzarğa
itkäynem, tänem auırta, ä uñ qulım taş
bäylägän keüyek. Qaraham, ul, ısınlap ta,
buyınan-buyına uraulı, yıtmähä, unı nizer
ike yaqtan qısıp tora.
 

-
Ni eşlägänmen min, apay? - tip horayım,
aptırağas.
 

Yauap
bireü urınına, apayım tanauın mış-mış
tartıp ilay başlanı.
 

-
Küper astına osop töşkäneñde lä
belmäyheñme ällä? - tine ul yäş
aralaş.
 

Oşonan
azaq qına ike sirekle, qıp-qızıl qanatlı
bärzeneñ qulımdan ısqınıuı, üzemdeñ
unı totorğa teläp ıntılıuım, ötäläneüzän
urzağa yaza tayanıuım häm küper astına
baş tübän qolauım beräm-beräm küz aldıma
kilde.
 

-
Apay, ä tege balıq ni eşläne ikän? Häşeyä
apayım miñä asıulanıp qaray.
 

-
Haman balığıñdı höyläyheñme ni äle?
Ülemdän qotolğanıña qıuanmay...
 

Ul
miñä hälde töşöndöröböräk höyläp birze.
Bähetemä kürä, min osop töşkän saqta
küperzän östäräk bar apay ker sayqap
tora ikän. Tege apay yügerep kilep
kütärep almaha, şunda isemä kilmäyınsä
hıuza säsäp tä ülgän bulır inem. Şähit,
auızın yırıp kölöp, mineñ quldan ısqınıp,
heñgäzäp yatqan balıqtı mäskäüläp tik
ultıra, ti.
 

-
Aldımı ikän balıqtı?
 

-
İsmaham, höylämä şul balığıñdı!.. - tip
apayım asıuzan irenen teşläy. - Feldşer
Nastya apay kilep, qulıñdı ike yaqlap
qabıq menän qıstırıp bäylägäs kenä yän
inep qaldı. Üläheñ tip toram. - Apayımdıñ
küzenän tağı yäş tägäräy. - Yä, äsäyım
qaytqas, ni tiyermen...
 

Oşonan
azaq qına min üz hälemdeñ möşköllögön
añlağan hımaq buldım. Auırıyım tip aldap
torop qal da äsäyım qaytıuğa şulay qul
hındırıp yat inde. Qayzan tura kilde şul
huqır Şähite? Niñä şuğa eyärep kitep
barırğa miñä? İh, qıyın bulha la, besängä
barham, bıl bälägä lä tarımağan bulır
inem... Aptırağas, apayımdı yıuatıp
qarayım.
 

-
Hin ğäyıple tügel bit. Niñä ilayhıñ?
 

-
Tügel hiñä... Äsäyım ber qayza sığarıp
yörötmäskä quşıp kitkäyne, hin sığıp
qasqanhıñ!..
 

Eyı,
bötähe lä mineñ arqala. Yalqaulıqtıñ
azağı yaman, tip äytkändäre şuldır inde.
Äsäyım besändän qaytqas, unıñ küzenä
qararğa la qurqıp yatqandarımdı, irtägehenä
rayon bolnitsahına alıp barıp halğastar,
unda ay buyına kön ütkärä almayınsa,
auılımdı, äsäyım menän apayımdı,
iptäştäremde hağınıp yözägänemde
belhägez ine. Şul saqta min qabat
ğümeremdä lä aldaşmasqa esemdän genä
ant ittem.


Huğış
böthä lä, unıñ qara yıle haman yändärze
qıya ine. Ana bit, şunda alıp qaytqan
yaranan atayım ülde. Ä 1947 yıldıñ yazı alıp
kilgän aslıq tağı auır huğış yıldarın
häterlätte. Äsäyım közzän ük ondo
bermä-ber qäzerläp totona başlağaynı.
Barıber qış urtahına uq böttö. Qayhılay
yıtte, şulay itep qış sıqtıq. Bıl häl
bezzeñ küñeldärze lä hüräüländerze.
Uyındar hiräklände, Ğimran babayzarzıñ
öyö ergähenä yıyılğan saqta la hüz
küberäk tamaq turahında bara. Kem küpme
harına qazıp alıp qaytqan, monar köpşähe
tämleräkme, ällä baltırğanmı? Onğa ätlek
quşıp beşergän ikmäk yaqşımı, ällä bäräñge
quşhañ tuqlıqlıraqmı?..
 

Artel
eşenä haman keşe yıteşmägäs, bıyıl äsäyımä
ös tonna besän eşläp birergä zadaniye
haldılar. Ul tiklem besände nisek eşlämäk
käräk, tip äsäyım täüzä bik borsolğaynı,
şunan, ilgä kilgän auırlıqtı iñ menän
kütärergä tura kilä inde, tip Yänozaq
babayzan ber bäläkäyıräk salğı haplatıp,
tapatıp alıp qayttı.
 

-
Qızım, bıyıl hiñä äkrenläp besän sabıp
öyränergä tura kiler inde, - tine apayıma.
- Häl qäzärlem yarzam iterheñ. Yıyışırğa
bıyıl Kinyäbayıbız za nıqlap yörör.
Keşe ıñğayına qıştırzarbız äle şunda.
 

Tik
miñä besän sapqan mäldä lä öyzä yatırğa
tura kilmäne.
 

Äsäyım
menän apayım täü başlap besängä kitergä
yıyınıp yörögän köndö bezgä huqır Şähit
ällä nindäy yat qeşene eyärtep kilep
inde. Küper astında bulğan häldän huñ
Şähitkä bik ük qatnaşıp barmay inem
min. Atahın auıl Sovetına predsedatel
itep quyğandan birle tanauın kütärep
yörögängäme, häzer bigeräk yaratmayım.
Äle lä ana, öy esenä ällä kemdäy küz
yügertep sıqtı la, miñä äylänep tä
qaramay, äsäyımä hüz quştı:
 

-
Hätirä apay, bınau ağayzar os hänäge
ezläy. Hezzeñ hänägegez barıber tik
toralır tip atayım yıbärgäyne. Ular yalan
yağınan besän eşlärgä kilgän. Boyzay ono
birep hatıp alabız, tizär.
 

Sikähen
haqal basqan, yıtek säsle keşe, bersä
äsäyımä, bersä Şähitkä qarap:
 

-
Üzegezgä käräkmägäs, hathağız arıu
bulır ine, - tip hüzgä quşıldı. - Haqına
tormas inek. Siñkä keüyek boyzay ono
biräbez.
 

Äsäyım
bıl kötölmägän täqdimdän täüzä aptırabıraq
qalğaynı şikelle. Şunan, eşenän tuqtap,
urındıq qaznahına terälde lä, eyägen
usına teräp, auızın böröştörzö. Belep
bötkänmen, ul uylanğan saqtarında gel
şulay itä.
 

-
Älläse, käräkmägäs, tip... Ataları ülde
şul... Häzer öy qıyığında tora ana... - tip
hüzzären özä-yolqa höylände. - Keşe alıp
torğolay.
 

-
Hat hin unı, qärendäş. Yartı bot boyzay
ono biräm, - yat keşe üz haqın äytep, nıqlap
hatıulaşa başlanı.
 

Oşonan
azaq qına min añıma kilgändäy buldım.
Hatta tertläp kitkändäy ittem. Äsäyım
os hänägen hatıp yıbärhä, unıñ menän oşo
haqaltay, yämhez keşe käbän qoyop yörörmö
ikän? Os hänäge tormağas, öy başı la
buşap, yıtemheräp qalır inde. Ä min,
zurayğas, şul hänäk menän atayım keüyek
ük matur itep käbän qoyorğa hıyallanğan
bulam tağı... Ni äyter ikän tip, äsäyımdeñ
auızına qarap qatqanmın. Ul özä genä
höyläşergä qabalanmay. Yä, kileşäyık,
tigän hımaq miñä qarağas, äytte:
 

-
Qomartqı hımaq itep tota inem dä... Ulım
da üsep kilä.
 

Esemä
yılı inep qaldı. Üzem dä hizmästän:
 

-
Üzebezgä käräger, äsäy, - tip äytep
haldım. Oşonan azaq qına Şähit miñä
borolop qaranı, hıñar küze menän mısqıllı
yılmayğanday itte.
 

-
Hiñäme? Hin käbän qoyğansa äle, sıqmağan
ağas üsep, hänäk alırlıq bulır.
 

Unıñ
bıl hüzzäre mine otoro yarhıtıp yıbärze,
öyzä yat keşe barın da onotop:
 

-
Ä hineñ ni qısılışıñ bar? Ana, üzegezzeken
hatığız! - tip yarhınım da kittem.
 

-
Bezzeke atayımdıñ üzenä käräk, - Şähit
haman telen birmäy.
 

-
Quyığız äle, balalar,- ti äsäyım asıulanmay
ğına, - ololar höyläşkändä tik kenä
toroğoz. - Şunan yat keşe yağına boroldo.
- On da käräk inde ul.
 

-
Znamı käräk, - unıñ hüzen yat keşe eläkterep
aldı.- Häzer ana bazarza on haqı tağı la
kütärelde.
 

Azaqqı
ike auız hüz äsäyımdeñ ikeläneüyen
bötönläy bötörör, bına häzer, yarar,
alığız inde äteü, tip äyter hımaq toyoldo.
Atayımdıñ os hänägen ällä kemdär qulına
birep yıbärerme? Miñä şul hänäk menän,
ismaham, ber käbän dä qoyorğa tura
kilmäsme ikän ni? Ni äytergä lä belmäyım.
Tänemde ällä nindäy kösörgäneş qaltırata,
küzemä yäş töyölä. Başımdı kütärep,
äsäyımä qarağaynım, küzzärebez osraştı.
Äsäyım nizer äytergä yıyınğan yırenän
tıyıldı, eyägen tağı usına teräne. Şul
saq işektä Yänozaq babay kürende.
 

-
Äle isänme, Hätirä kilen. - Şunan yat
keşegä öndäşte. - Bäy, qorzaş, hin bındamı
ni?
 

-
Bına kilgäynem dä... Qärendäştä os hänäge
bar ikän, şunı hatmasmı tigäynem.
 

-
Ä-äää... - Yänozaq babay haqalın hıpırzı,
äsäyımä horaulı qaranı.- Üzeñ, kilen, ni
tineñ huñ?
 

-
Ällä... ber ni tip tä äytmänem äle. On
biräbez tizär zä...
 

-
On da käräk inde, - Yänozaq babay äsäyımä,
unan miñä hınaulı qaraş taşlay.
 

-
Hänäk käräkmäyme ni? Atayımdıñ hänäge...
- Şulay tinem dä asqa töbäldem, küzgä
tağı yäş töyölä başlanı.
 

-
Küräheñme, qorzaş, - bınıhı Yänozaq babay
tauışı, - yıget bulahı keşeneñ atay
qomartqıhın birgehe kilmäy.- Min başımdı
qalqıtıp, Yänozaq babayğa ömöt menän
qarayım. Ul ihä: - Hätirä kilen, hatıulaşıp
torma inde os hänägeñde, ulıña käräk
bulır, - tine, bütänsä hüz ozaytmaslıq
itep, kisä genä. Üz hüzen nığıtırğa
telägändäy, östäne: - Qomartqını hatıp
alıp bulmay unı.
 

-
Äb-bä... Bez ni eşlärbez ikän huñ? - tip
yıtek säsle yılkähen tırnanı Şähit menän
kilgän yat keşe.
 

Yänozaq
babayımdı qosaqlap alırzay buldım min
oşo mäldä. Atayımdıñ os hänägen sit-yat
quldarzan täki qotqarzı bit.
 

-
Atayım, hatırzar, tigäyne, - bınıhı - işek
töböndä torğan Şähit hüz qıstıra. Yänähe,
atahı selsovetta ultırğas, unıñ hüze
hüz bulırğa teyış.
 

Yänozaq
babay uğa aptırağan hımaq qaranı. Ällä
bığa tiklem kürmägän iñde.
 

-
Tuqta äle, hineñ atayıñdıñ ul hänäktä
nindäy qısılışı bar?
 

Solandan
Şähitteñ: "Unıhın üzenän hora",-
tip höylängäne işetelde. Yänozaq babay
başın sayqanı la yat ağayğa taban şıuıbıraq
ultırzı.
 

-
Hin, Nacar, borsolma. Hänäkte tabırbız
unı, üzem tabışıp birermen, - tip ğäzätensä
här hüzen ülsäp kenä höylärgä totondo
ul. - Bına äle lä hezgä yarzam hästärläp
ingäynem bında. Kübä tarttırğanda at
başında yörörgä malay käräk, ti ineñ
bit. Beräühenä ana mineñ malayzı alırhıñ,
ikensehenä bına Hätirä kilendeñ ulı
bar. Kilen, işetäheñme, Kinyäbayıñdı
qozalap ultıram dahañ. Beräy aznağa ana
bezzeñ Ähät menän bına bılarğa kübä
tarttırırğa barhın. Buştan-buş tügel,
aşatqandan tış, könönä ber karauay ikmäk
biräbez, tizär.
 

-
Älläse, üze nimä tiyer ikän. Kinyäbay,
barahıñmı?
 

Äsäyımdeñ
horauı os hänäge turahında bulğan hüzzän
azaqqı boloqhouımdı qapıl bastı. Üzäm
haqında hüz barğanda niñä ishez keşe
hımaq ultıram äle min? His ni uylap
tormastan:
 

-
Baram, - tip rizalıq birep tä quyzım.
 

-
Äyzä, qorzaş, hiñä hänäk tabayıq inde,
- tip Yänozaq babay urınınan torzo. Şunan
äsäyımä qarap östäne. - Kilen, hin
borsolma. Bılar - mineñ tanıştar, bik
häybät keşelär.
 

-
Yarar-yarar, qaynağa, äyteüyeñä rähmät,
barır, - tip äsäyım dä urınınan quzğaldı.
Ul miñä vaq-töyäk äzerlärgä totondo.
Yön başaltay, apayım keyıp iskertkän,
ber hıñarınıñ tabanı quba birep torğan
botinka, taza küldäk alıp birze.
 

-
Barıp töşkäs tä keşe küzenä qarap
ultırmashıñ, - tip kükäy beşerergä
ultırttı. Üze, mine bik ozon yulğa
ozatqanday, aqılın öyrätep öyrätä.- Ular
unda qıuışlap yatalır inde. Astığızğa
besände küberäk tüşägez, yılıraq bulır.
Töndä bişmäteñde keyıp yat, Uqlıtau
hırtında tañ hıuığı Häläk nıq töşä
torğan. Yalanayaq yörömä, yılanğa-fälän
basıp quyırhıñ. Könlökkä ikmäk biräbez,
tip äytälär, ti bit. Käräk taştıñ auırı
yuq, bına bınau ıqsımıraq toqto al, ikmäkte
şuğa halıp apqaytırhıñ. İpläp kenä yörö
inde, atıñdan qolap töşöp, imgänep
quyma...
 

Unıñ
äytkändären ihlas qına tıñlay inem,
azaqqı hüzzäre harıuıma teyze.
 

-
Häy, at mengänem yuqmı ni! - tinem artıq
isem kitmäy genä.
 

-
Ulay timä, ulım. Yuqtan ğına bula ul, hıbay
yöröp öyränep bötkän keşe lä osop qala...
Här eşteñ üz yayı bar.
 

Äsäyımdeñ
bıl kisäteüye mine barıber örkötmäne.
Sönki tuyğansı at menep yöröü mineñ
küptänge hıyalım ine. İkensenän, Ähätkä
mengäşep bulha la, Yänozaq babayzıñ
atın tışarğa, eserergä yörögän bar bit
inde. Ul qäzerlem ber ni kürmägän keşeme
ni min?!
 

Äsäyım
menän apayım, salğıların kütärep, besän
sabırğa, ä min, vaq-töyäk halınğan toğomdo
alıp, Yänozaq babayzarğa - Ähät ergähenä
kittem. Bıl mineñ, häteremdä qalıuınsa,
täü tapqır äsäyımdän başqa yulğa sığıuım,
ulay ğına la tügel, käsep itergä kiteüyem
ine.
 

Barham,
qapqa töptärendä Yänozaq babay älege
Nacar tigän keşe menän höyläşep tora,
ikeheneñ dä yözöndä borsolou kürengän
hımaq.
 

-
Käbände os hänäkhez vaq-vaq itep tä
qoyor inek. Qışın hezzeñ yaqta qar zur
bula bit, kört basıp bötör. Unan, alırğa
kilgäs, besäneñde ezläp tä taba almashıñ,
- ti Nacar, haqal tögö basqan eyägen
şıtırzatıp tızıy-tızıy.
 

-
Besän vaqıtı bulğas, hänäk här kemdeñ
üzenä käräk şul. Ä-b-bäe, ni eşläp qararğa
ikän? - Yänozaq babayzıñ da tanışına
hänäk tabıp birä almağanı ösön ese boşa,
ahırıhı. Ul miñä horaulı qaraşın töbäy.
Oşo mäldä uğa bik yarzam itkem, unı bıl
auır häldän qotqarğım kilep kitte.
Başıma ber uy töşöüye buldı, äytep halıuım
buldı:
 

-
Yänozaq babay, bezzeñ hänäkte birep
torayıq. Üzem kire alıp qaytırmın.
 

Babayımdıñ
sırayı yaqtırzı, yıñel hulap quyzı.
 

-
Şulaytmay bulmas, ulım. Keşelär alıstan
kilgän bit. Ularğa bez yarzam itmähäk,
qayza barhındar? - Ul tege keşegä qaray
boroldo. - Nacar qorzaş, hiñä ışandırıp
qına biräm. Ul bına bıl balağa atahınan
qomartqı bulıp qalğan. Hındırıp fälän
quyma, ipläp toton. Hay, ul hänäk! Hänäk
tügel ul - atıp yıbärer uq qına.
 

Nacar
babay za bik qıuandı.
 

-
Malayzarıñdı la, hänägeñde lä, at yıgep,
üzem kire kilterermen, his tä hafalanma.
Qayza, ulım, hänägeñde kilter zä kitäyık,
- tip qabalana uq başlanı ul.
 

Öy
başınan töşöröp, hänäkte kilterep
tottorğaynım, Nacar babay unı kütärep,
käbän başına besän ırğıtqan keüyek
häräkättär yahap qaranı, qänäğätläneü
häm hoqlanıuın belgertep, başın sayqap
quyzı.
 

Küp
tä ütmäne, bez Uqlıtauğa qaray yulğa
sıqtıq.
 

Yalan
yağınan kilgän besänselär Uqlıtau
hırtındağı irken sabınlıqtıñ ber yaq
sittäge qultığına urınlaşqandar ikän.
Astan tuz yabıp, unıñ östön qalın itep
besän menän qaplap, zur ğına ike qıuış
eşlägändär. Berehendä - irzär, ikensehendä
- qatın-qızzar. Biş-altı azım yırzä genä,
öyköm taldar quyınında, qaran ağıp yata.
Qıuıştar artında quyı urman başlana.
Undağı qayın, usaq ağastarı, qışın qalın
qar basıp, hınıp, imgänep bötkän. Hiräkläp
kürengän imändär genä, täbiğät qırıslığına
bireşmäyınsä, iräyışep, kükräk kirep
ultıra. Yalandıñ üzen ihä besän kübäläre
sıbarlağan. Tanauğa äskeltem besän yıse
kilep bärelä lä bötä tängä rähät itep
tarala.
 

Bez
barıp töşkändä, qıuıştar aldına asılğan
zur qazan tirähendä yörögän ike qatından
başqa keşe kürenmäy ine.
 

-
Qarağız äle, - tip ularğa öndäşte Nacar
babay, - qapqılarğa beräy nämägez barmı?
Bulha, yähät kenä tamaq tuyzırayıq ta
kübä tarttırırğa totonabız. - Bezzeñ
yaqqa eyäk atıp yılmayzı. - Bına nindäy
yıgettär alıp qayttım!
 

Apayzar
bezzeñ alğa ber nisä kisäk halqın it,
köröşkälärgä säy yahap quyzı. Min ihä
äsäyım beşerep halğan yomortqalarzı
ni eşlätergä belmäy baş vatam. Bınauınday
it barza ber üzem tamaq ayırıp, ularzan
başqa aşap ultırıp bulmay za inde. Ahırza
törgägemde tege apayzarzıñ berehenä
alıp barıp birzem.
 

-
Bına küstänäs, - tigän bulam bit äle.
Apay miñä mut qına qaraş taşlanı la:
 

-
Bıl yıgeteñ, Nacar ağay, eşte küstänästän
başlanı, häyırlegä bulhın, - tip
yılmayzı.
 

Ällä
nimähenä oyaldım unıñ oşo hüzzärenä,
bitemde yalqın yalmap alğanday buldı. Şul
yomortqalarzı niñä alıp barıp birep
yörörgä miñä? Yathın ine toq töböndä.
 

Aşap
bötöü menän Nacar babay attarzı qamıtlanı,
qamıttıñ qolaq bauına ozon kübä arqanı
taqtı, attarzı üñlekläp, töşmähen ösön,
ularzı arqalıq qayışı menän tarttırıp
bäyläne.
 

-
Yä, yıgettär, eşte başlaybızmı? - tip bezgä
qaranı şunan.
 

Ul
arala Ähät atın menep tä aldı. Min ihä
qayhılır mälgä bazap qaldım. İkense at
ergähenä barzım da baştı asqa eyıp tik
toram. Atqa mine yä Yänozaq babay kütärep
menderä, yä kärtä-fälängä basıp menä
inem. Äle yänlekkä eşlärgä kilgändä
keşe kütärep mendergänen kötöp tororğamı
ni? Artımda Nacar babayzıñ tauışı
işetelä:
 

-
Ğäyşä, ber atqa kübäne hin eyıp ozatırhıñ,
äyzä yıyın.
 

-
Nacar ağay, ber yıgeteñ atqa menä almay
tora tügelme? - Bınıhı - min baya küstänäs
birgän şayan apayzıñ tauışı.
 

Sämlänep,
ber qulım menän üñdek bäylängän qayışqa
yäbeştem, hıñar ayağımdı ışlıyağa bastım
da atqa menergä ıntıldım. Şul saq attıñ
quzğalıp kiteüye buldı, min lap itep
qolap töştöm. Irğıp torop, ğärlegemdän
saq-saq ilamay, qabat at ergähenä
kilgäynem, Nacar qarttıñ tauışı
işetelde.
 

-
Torop tor, ulım, häzer üzem menderermen.
 

İh,
yığılğanımdı kürgän ikän! Atqa üze menep
ultıra la almağan köyö, kübä tarttırırğa
kilgän bit äle, tip köläler inde. Min,
nıqışmalanıp, tağı üñdek qayışına
totondom, hul ayağımdı ışlıya qayışına
teränem dä bötä kösömä ürgä ıntıldım.
At yänä quzğalıp kitte, läkin bıl yulı
min unıñ arqahına tüşem menän yatıp
ölgörgäynem inde. "Osmayım, barıber
menäm!" - tigän sämsel uy ütä baştan
häm tağı ber ısırğanıp tırmaşıuım bula
- min attıñ östönä yäteşlänep menep
ultıram.
 

-
Tırrr! - tip haman ber yarı kitep barğan
attı tuqtattım.
 

Yöräk
darslap tibä, äyterheñ, bik auır eş
eşlägänmen. Başım äsergänep kitkän.
Läkin küñel qänäğätläneü, yıñeü toyğoho
menän tulı ine. Şulay itmäy huñ, atqa
täüge tapqır üzem mendem dä inde. Timäk,
bınan bılay... Menep ultırmas elek
yügändeñ tezgenen attıñ muyını aşa
halırğa onotqanmın bit. Häzer qayhılay
itep alırğa inde unı. Şul arala Nacar
babay ergämä kilep yıtte lä:
 

-
Maladis, ulım, tik bigük qabalanma, at
ayağı astına qolap töşörhöñ, - tip
höylänä-höylänä tezgenemde alıp birze.
- Äyzä, kiske ısıq töşkänse, ber az
tarttırıp qalayıq, - ul kübälärgä qaray
ıñğaylanı.
 

-
Na-a... - üksäm menän attıñ qabırğahın
töygösläp aldım.
 

Atım
ihä Nacar babay artınan tügel, bötönläy
ikense yarı atlanı. Tezgenemde hulğa
tartqaynım, ul kisken räüyeştä şulay
boroldo la qapma-qarşı yaqqa ıñğaylanı.
Uñ tezgende tartam, - at, äyterheñ, Nacar
qart artınan barırğa telämäy, tağı
bötönläy ikense yaqqa qayıra. Tezgende
üzeñ totou - keşe menän mengäşep yöröü
tügel ikän şul. Unday saqta alda
ultırıusınıñ bilenän qosaqlayhıñ da
ber uyhız kitep tik barahıñ.
 

Ana
şulay käkersäkläp, Nacar qart torğan
kübä töbönä saq kilep yıttem.
 

-
Tezgende qapıl-qapıl tartma, yomşaq
qına qıbırzat. At - ütä hizger hayuan
bit ul, - tip qarşılanı ul mine. Äyterheñ,
mineñ attıñ tegeläy-bılay borğolanıuın
arqahı menän kürep torğan.
 

-
Yä äle, ulım, ural bınau kübägä.
 

Uralğanda
at kübäne törtöp auzarmasmı? Arqanım
kübä töbönä dörös yatırmı? Oşonday uyzar
menän tezgenemde tarttım. At kübä töbönä
yaqınlau menän, ıntılıp, besän qımtını.
 

-
Atıñdı aşandırıp öyrätmä, tezgeneñde
qatı tot, - ti Nacar babay. - Äyzä,
ural-ural... Na-a... Atıñdı kübänän yıraq
alıp kitmä, yaqından ğına ural... Kübä
töbön tapatma, yuğihä tarttırğanda
tüñkäreler...
 

İşetkän
bar: bılar - kübä tarttırıusı här malayğa
äytelä torğan hüzzär. Tik bına här kübä
eyıüse attı niñä kübägä yaqın ğına yörötöp
uratırğa, şul uq vaqıtta unıñ töbön
tapatmasqa quşa - his kenä lä başıma
hıyzıra almayım.
 

-
Atıñdı artqaraq sigender, - ti Nacar
babay. Attıñ başın artqa tartam.
 

-
Tuqta-tuqta, arqanğa ütä bastırahıñ
bit.
 

Bıl
qart, ahırıhı, ütä mıcıq. At ayağı astındağı
arqandı min qayzan küräm inde?
 

Nacar
babay arqandı kübä äylänähenä rätläp
quyzı la, hänägeneñ habın bötä yazğansı
besän astına tığıp, kübäne qalqıttı.
 

-
Äyzä, qıuala!
 

İrenemde
sipıldatıp, attıñ qabırğahın üksäm
menän töyäm.
 

-
Na-a-a, turat!..
 

Atım
ber-ike atlanı la tuqtanı.
 

-
Ber ıñğay tarttır, tuqtama. Helketep,
kübäne yığahıñ bit.
 

Niñä
şulay mıcıy äle bıl qart? Attı yurıy
tuqtatqanmı ni min? Qulımdağı sıbıq
menän attıñ osahına huqqaynım, ul küñelle
genä atlap kitte. Läkin küp tä barmanım,
arttan:
 

-
Tuqta-tuqta!.. Dümsägä menderzeñ bit! -
tigän tauış işetelde.
 

Artıma
qaraham, kübäm auıp, attıñ ayağına uq
terälgän. Min, ber-ber artlı birelgän
kürhätmälärze tırışıp-tırışıp ütäy
torğas, yan tirgä töşkäynem. Küzemde
äsettergän tirze yıñem menän hörttöm.
Bıl dümsähe qayzan tura kilde tağı, tip
yöän köyä. Niñä bötähe lä kire kilep tik
tora äle? Nacar qart, räteñ yuq hineñ, tip
at başınan alıp quyha, ni eşlärmen?
Äsäyımä ni yöz menän qaytıp kürenermen?
Ul bit mineñ ikmäk alıp qaytıuımdı kötöp
tora. Läkin Nacar babay asıulanmay.
 

-
Barahı yulıñdı aldan uq qarap yörö, - tip
kisätä lä yığılğan kübäne rätlärgä
totona.
 

Artaban
ul kübäne käbän qoyolasaq yırgä yıtkänse
hänäge menän totop kilde. Bıl arala Ähät
ös kübä tarttırırğa ölgörgäyne inde.
Uğa könsöl qaraş taşlap aldım.
 

Şul
saq Nacar babay min bayanan birle
qurqa-qurqa kötöp yörögän horauzı
birze.
 

-
Bığasa at başında yörögäneñ yuqmı ni,
ulım?
 

Qapıl
ğına ni tip yauap birergä lä belmänem.
Yuq, tip äytähe kilmäy. Ulay bulğas, keşe
ışandırıp, niñä könlökkä yöröyhöñ, tip
asıulanır hımaq.
 

-
Bar za ul... - tim, başımdı basıp.
 

-
Nişaua, öyränerheñ, - ti Nacar babay. -
Bına qara äle, arqandı qolaq bauınan
şulay itep ısqındır.
 

Unıñ
şulay haman asıulanmay, iple genä
höyläşeüye mineñ küñelde kütärä töşä
häm kübä ergähenän tezgende qatı ğına
totop kire äylänep sığam da atımdı
ikense kübä ergähenä qıualayım. Bıl yulı
at tegeläy-bılay borğolanmay, tura uq
bara...
 

Kiskä
tiklem, Nacar babayzıñ notoqtarın
tıñlay-tıñlay, ber nisähen yığa-tüñkärä
bulha la, baytaq kübä tarttırzıq bez.
Min inde kübä ergähenä barğanda atımdı
yılderep ük yöröy başlanım. Nacar
qarttıñ:
 

-
Eşkä bına şulay öyränä inde ata balahı,
Şöylä arıu tarttırahıñ bit ana häzer,
- tip huplap quyıuı mine qapaqlap,
därtländerep yıbärä ine. Biten quyı haqal
töktäre basqan, yıtek säsle, kerlängän
küldäge tirläüzän arqahına yäbeşkän
babay za miñä höymälekleräk, yağımlıraq
kürengän hımaq ine häzer.


7 



Eştär
bına şulay köylänep kitte. Kübälärze
his tä qolatmay tarttıra başlanım. At
östöndä lä nıq ultıram. Ähät menän
yalandıñ osonan-osona yän-farmanğa
tuzzırıp sabışıuzan da qurqıp torğan
yuq. Unan his tä qalışmayım.
 

Kön
buyına hıbay yöröü arıta ikän şulay za:
kisen eştän tuqtağas, bil, beläktär
auırta, irtänsäk qabat atqa menge kilmäy
tora. Läkin hır birmäskä tırışam. Tağı
ike köndän auılğa qaytıp kitäsäkbez
bit, azına qalğas, niñä tüzmäskä? Eşlägänem
ösön haq ta biräsäktär. Toq menän ällä
nisämä karauay boyzay ikmägen kütärep
alıp qaytıp, ularzı urındıqqa tezep
halıp quyham, äsäyım qayhılay şatlanasaq!
Oşo uyzan ğına la küñelgä rähät bulıp
kitä.
 

Äsäyım
menän apayım häzer besän sabıuzı
yıtkerälärzer zä inde. Min qaytqas,
yıyırğa yöröy başlarbız, moğayın. Kübäne
ihä bıyıl üzem tarttırasaqmın. Mineñ
atta yılep yörögände kürep, äsäyım tağı
ber tapqır qıuanır äle.
 

Kis
eştän tuqtağas, baştı-küzze yıuıp alıu
ösön, yılğa buyına kittem. Kön buyı
tirläp yörögändän azaq halqın qaran
hıuında yıuınhañ, şul tiklem rähät bulıp
qala, hatta arığanıñ bötkändäy
onotola.
 

İnde
yıuına başlağaynım, üzemdän östägeräk
öyköm tal aryağında köñgör-qañğır
höyläşkän keşelärzeñ tauışına qolaq
haldım. Käbän qoyop qaytıp kileüselär
yıuınırğa tuqtağan, küräheñ.
 

-
Bögön min yöz kübänän artıq ırğıttım,
äy, - ti berehe.
 

-
Eş ırap barzı bögön, - ti ikensehe. - İllä
hindäge os hänäge şäp. İrtägä käbän
oslağanda miñä birep tororhoñ äle.
 

-
Hänäkte - äytähe lä tügel. Besände köräp
kenä ala! Kütärgändä his tegeläy-bılay
äylänmäy. Bınday hänäkte qayzan ezläp
tapqan eyähe.
 

-
Tabıuın da tapqan, şartına kilterep
eşläy zä belgän...
 

Bäy,
bılar bezzeñ os hänägen maqtay tügelme
huñ? Tege ikäüzeñ höyläşeüyenä nıqlabıraq
qolaq haldım.
 

-
Nacar ağay, hatmanılar, bik inältep
birzelär, hındıra-fälän quymağız, tine
bit. Şäp bulğan ösön dä qızğanğandarzır
inde.
 

-
Qara äle... - Berehe şulay tine lä hüzen
oslamayınsa tuqtap qaldı. Şunan tauışın
äkrenäytep östäne: - Ällä, min
äytäm...
 

Azaqqı
hüzzär bötönläy şım äytelde, ber ni zä
añlaşılmanı.
 

-
Şäp bulır ine, - tip yauap birze ikensehe.
- Bınday hänäkte qulğa töşöröü - üze ber
bähet. Ğümereñ buyı rähätlänäsäkheñ.
 

-
Hınğaynı, ırğıtıp kittek şunda, tihäk,
hınığın taptırırzarmı ikän?
 

-
Häy, yuqqa başıñ qatqan tağı. Beräy yırgä
yıyıp quyahıñ da, qaytqan saqta...
 

-
Täüäkkälläyık...
 

Üz
qolaqtarıma üzem ışanmay torzom. Bezzeñ
os hänägen birmäü, üzzärenä heñdereü
turahında höyläşä bit bılar!
 

-
...Urmanda hänäk tapmastar tiheñme ni?
Qulğa eläkkände ısqındırırğa yaramay.
 

Mineñ
häzer ük oşo hüzzärze äyteüseneñ aldına
barıp basqım, "ul bit - atayımdan
qalğan qomartqı! Ülhäm - üläm, hänäkte
birmäyım!"-tip qısqırğım kilde. Tik
urınımdan qıbırzay almanım, heñgäzägän
keüyek qatqanmın da qalğanmın. "Ni
eşläp qararğa? Hänäkte bılar qulına
nisek itep birmäskä?" - Oşo uyzar
meyımde özlökhöz sükey. Ul arala tege
ikäü qıuıştar yağına kitep barzı. Yaray
äle, mineñ yılğa buyında ultırğandı
kürmänelär. Kiskelekkä rätläp aşağı la
kilmäne. Başımda - os hänäge turahındağı
ğına uy. Ällä Nacar babayğa äytep
qarayhımı ikän bıl haqta? Bälki, tege
keşelär menän höyläşep, nasar uyzarınan
kire dünderer. Ul bit hänäkteñ atayımdan
qomartqı bulıp qalıuın belä. Yänozaq
babay za kisätep yıbärze üzen. Ägär ul
da tege ikäü yaqlı bulha?.. Keşeneñ
küñelendä nimä yatqanın qayzan beläheñ?
Hatmağaynığız, qulğa eläkkäs, bılay za
birmäybez unı, tiyer zä... Ähät menän käñäş
ithäm inde... Ul ni eş qıra alır
tiheñ?
 

Qarañğı
töştö. Keşelär beräm-häräm yoqlarğa
yatıp böttö. Ähät küptän inde rähätlänep
yoqlay, ä mindä yoqo qayğıhı yuq.
Qarañğılıqqa töbälgänmen dä tik yatam.
Şulay uq hänäkte oşo ällä nindäy keşelär
ällä qayzarğa alıp qaytıp kiterme ikän
ni? Atayımdan qalğan hänäk menän käbän
dä qoya almammı?
 

Qayzalır,
yılğa aryağındağı urmanda, ökö qısqırğanı
işetelä. Nindäyzer qoş hiräk-miräk
qıyqıldap quya. Bıl tauıştar töngä häüyef
östägän keüyek. Min bişmätemde başım aşa
börkänep yatıp qarayım, läkin barıber
yoqo almay. Şulay itep, hänäkte kürälätä
keşe qulına birep yıbärergäme ni? Bıl
haqta qaytıp höylähäm, äsäyım qayğırır
inde. Aldan belmähäñ - ber häl, niñä
mäüyeşländeñ, tip ärlär.
 

Yuq,
bılay yatıp tüzep bulmay. Şım ğına torzom
da, bişmätemde alıp, qıuıştan sıqtım.
Ayaz kükte yondozzar sıbarlağan. Qarşılağı
urman stena hımaq qarayıp kürenä. Şul
yaqqa arqanlap quyılğan attarzıñ görşlätep
aşanğanı işetelä.
 

Qıuış
artındağı qayınğa höyäp quyılğan
hänäktär ergähenä kildem. Bına ul bezzeñ
hänäk. Başqalarzan ällä ni tiklem ozon.
Uqtay töz haplı, dürt yäple. Qasandır
atayım käbän qoyop yörögän, Yänozaq
babay maqtap bötä almağan hänäk. İh,
tege köndä Yänozaq babayğa niñä, birep
torayıq, tip äyttem ikän? Yänähe, beräü
keşelärgä izgelek kürhätä. Bına häzer
ni eşlärgä belmäy yörö inde. Bıl keşe
tigäneñ hineñ yaqşılığıña niñä etlek
menän yauap birä ikän? İt izgelek - köt
yauızlıq, tigändäre oşolor inde...
 

Yuq,
birmäyım min atayımdıñ hänägen yat
keşelärgä! Birmäyım! Hänäkte alırğa la
häzer ük auılğa qaytıp kitergä käräk.
 

Os
hänägen qayınğa höyälgän yırenän ipläp
kenä qulıma aldım. Hälmäk kenä ine ul.
Alıp qaytıp yıtep bulırmı? Äy, tauış
sığarmau ösön qıuıştan alıslaşqansı
kütärhäm, aryağına höyrätep alır za
kitermen. Tuqta, qıuışta botinka menän
toq yatıp qala bit. Äsäyım, ikmägeñde
toqqa halıp alıp qaytırhıñ, tigäyne.
İkmäkhez qaytıp inergäme ni inde?
İkelänep tuqtap qaldım. Azıraq şulay
uylanıp torğas, bötähenä lä qul heltänem:
iske botinkahı la, toğo la, ikmäge lä
käräkmäy! Hänäkte genä alıp qaytıp
yıtkerhäm...
 

Bına
min, hänäkte kütärep, arba yulına töştöm.
Yartı saqrım samahı barham, olo yulğa
sığasaqmın. Unan auılğa biş saqrım
tirähe qala şikelle. Nisek tä qaytıp
yıtermen äle.
 

Qıuıştar
za, unıñ aldında hüner-hünmäs yanğan ut
ta küzzän yuğaldı. Hänäkteñ ber satınan
tottom da artaban höyräp alıp kittem.
Tirä-yaq döm qarañğı, yuldan tosmal menän
genä atlayım. Qıuıştarzan alıslaşqan
hayın, küñelgä ällä nindäy şik yügerä.
Azıraq baram da äylänä tirämä qolaq
halam. Yänäşemdä genä nizer yörögän
hımaq ine, tuqtağaynım, his nindäy
tauış-tın yuq. Tağı azıraq barğas, yulda
nindäyzer qarasqı kürende. Töbälep
qarayım - qıbırzagan hımaq. Yul ergähendäge
yıuan ağas olonona hıyındım. Ayıumı
ikän ällä? Bıl uyzan tänem esele-hıuıqlı
bulıp kitte. Uqlıtauzı ayıu oyahı tizär.
Ni eşlärgä? Ällä qısqırıp yıbärergäme?
Ulay ithäñ, äle bit yıraq kitmänem,
qıuıştağılar yügereşep kilep yıterzär.
Älege qarasqı yağına nıqlabıraq qarayım
- ul bayağı urınında. Ayıu bulha, şulay
tik toror ine tiheñme ni? Batırayıp,
alğa quzğaldım, üzem, tamaq qırıp, tauış
birep mataşam. Yaqınaya töşkäs kenä unıñ
beyık tüñgäk ikänen kürzem. Küñelgä
yılı inep, rähät bulıp qaldı.
 

Olo
yulğa sıqqas, qarañğılıq şıyığaya töşkändäy
toyoldo. Hänäkte dıñğırzatıp höyräp,
taş yuldıñ urtahınan atlayım. Tirä-yağıma
qaramasqa tırışam : yä küzgä tağı ällä
nimä kürener.
 

Auıl
osona kilep ingäs kenä, yıñel tın alıp
quyzım min. Arıuımdı, ayaq tabandarım
auırtıuın şunda ğına toyzom. Taş yulda
yalanayaq köyö atlau şañqıtqan, küräheñ.
Yä inde, yıte tön urtahında şul tiklem
yırzän yäyäü qayttım bit. Malayzarğa
höylähäm, ışanmastar äle.
 

Qapqabızzan
inep, hänäkte öy möyöşönä höyänem. Läkin
tönön kem dä bulha alıp kiter hımaq
kürep, haray esenä ük inderep quyzım.
Äsäyım, yoqohonan uyanıp, işek asqas
bötönläy aptırap qaldı.
 

-
Kitse, niñä köndöz kiltermänelär? -
ti.
 

-
Mine kiltermänelär... Üzem qayttım, -
tinem dä ällä niñä ilanım da yıbärzem.
 

Äsäyım
tağı la nığıraq qauşay töştö.
 

-
Ni buldı? Niñä ilayhıñ? Niñä qayttıñ?
Tınıslanıp, niñä qaytıuımdıñ säbäben
höyläp birgäs, äsäyım baytaq vaqıt
öndäşmäy ultırzı, şunan mine qosaqlanı
la başımdan hıypanı.
 

-
İkmäktäre arı torhon. Dörös eşlägänheñ,
ulım.
 

Miñä
rähät bulıp qaldı. Tik şul saqta ğına
bik nıq arıuımdı, bötä tänem qoyolop
kileüyen, küzemä yoqo töyölöüyen toyzom.
Äsäyım aldıma quyğan qatıqtı eseü
qayğıhı la yuq. Yomşaq mendärgä başım
törtölöü menän ülek keüyek yoqlap
kitkänmen.
 

İrtägehenä
besän yıya barayıq tip qapqanan sıqhaq,
uramdan Nacar qart hıbay yılep kilä.
Alıstan uq mine kürep:
 

-
Bına qayza ikän ul, qasqalaq malay! - tip
qulındağı sıbıq ostoğo menän yanay.
 

Mine
yuğaltıp, ezlärgä sıqtımı ikän ni? Nacar
qart ergäbezgä kilep yıtte lä döp itep
yırgä hikerze. Yalanbaş, küldäksän köyö
genä bit äle. Unıñ aldında üzemde niñäler
ğäyıple hizep, başımdı tübän eyzem.


-
Qotto aldıñ bit, ulım. Ni buldı hiñä?
Niñä äytmäy-nitmäy tönön qaytıp kitteñ?
- Ul äle miñä, äle äsäyımä qaray. - Täqät
qorono bit. Uylamağan uy qalmanı, ahırıhı,
bında torop saptım.
 

Ni
eşläyheñ inde, bötähen dä höyläp birergä
tura kilde. Äsäyım:
 

-
Qaytıp ingäs, üzem dä qurqıp kittem, -
tip hüz qıstırzı. Mine qursalarğa äzer
qiäfättä östäne : - Quy inde, ağay,
izgelekkä yauızlıq menän yauap biräme
şulay keşe...
 

Nacar
qart:
 

-
Bına äy, yä inde, - tip höylänep torzo la
qapıl ğına qızzı la kitte. - Yändären
alam min ularzıñ! Yözömä oyat kilterze
bit işhezzär. Täübägä kiltermähämme
şularzı!..
 

Ul
atına menep kitergä yıyınğan yırenän
tuqtanı, miñä borolop qaranı.
 

-
Ä hin, ulım, maladis. Eş haqıñdı Ähät
alıp qaytıp birer.
 

Uğa
ber auız hüz zä qaytarıp äytä almanım.
Täü qaraşqa qırıs, höymälekhez kürengän
oşo keşegä üzemdeñ käñäş-töñäş itmäüyem,
uğa artıq mäşäqät tıuzırğanım ösön
uñayhızlanıu toyğoho küñelemde tırnap
tik tora ine.


8 



Vaqıt
tigäneñ ğälämät tiz ütep tik tora ikän
dä. Keşelärgä tormoş auırmı, yıñelme -
unda la eşe yuq. Uqlıtau hırtına mineñ
kübä tarttıra barıuıma la tağı ber yıl
ütep kitte. Häzer inde mineñ keüyek un
ike yäştäge malayzarzıñ uyın qayğıhı
yuq. Üzebezgä kürä eş tabılıp qına
tora.
 

Bıltır
yıtense klastı bötöp sıqqan huqır Şähit
bezzän bötönläy ayırıldı. Artel
kelätendä eşläy ul, bötä tauarzı qabul
itä, teyätep, qalağa ozata. Üzensä qıp
itterep keyınep alğan da ällä kem bulıp
yöröy. Bezze küzenä lä elmäy. Äy, qılanhın
da, bez zä üsep kiläbez zä inde...
 

Besän
vaqıtı yıtkäyne, tağı eş kübäyä töştö.
Min inde bıyıl besängä nıqlap totonorğa
uylap yöröyöm: besän sabırğa isäp bar.
Häşeyä apayım bıltır uq salğı aldı,
mindä unıñ tiklem genä kös yuqmı ni?..
 

-
Sabıuın sabıp yıyırbız, kemdän käbän
qoyzororboz inde, - tip qayğıra
äsäyım.
 

Yänozaq
babay sälämät bulha, ulay häsrätlänmäs
ine, bälki. Babayım qış könö büränä tarta
yörögändä, bilen birtenderep, haman
tözälä almay ızalana. Şulay za ber
bäläkäy genä iske salğı haplap birergä
hälenän kilde unıñ.
 

-
Min dä hineñ keüyek saqta - un ike yäşemdä
saba başlanım, öyrän. Yıget keşeneñ bile
yäştän nığınırğa teyış, - tip salğını
sükep, qulıma tottorop qaytarzı.
 

Şul
salğını kütärep, täüge tapqır besängä
kitep barğanımdı kürhägez ine! Äyterheñ,
mineñ yaurında salğı tügel - flag. Häm
olo bayramda iñ alğı safta atlayım.
Baram-baram da, tüzmäyınsä, yul ergähendäge
ülände sabıp qarayım.
 

-
Yuqqa qıyalma, tanhığıñ qanır äle, - ti
äsäyım.
 

Sabınlıqqa
yıtep, qırqım başına barıp basqas, äsäyım
salğımdı tağı ber tikşerep sıqtı:
qıbırlamaymı, hapqa totqa mineñ käüzä
ösön dörös ultırtılğanmı, salğı honoq
tügelme? Bılarzı äsäyım bik beldekle
qiäfät menän eşläy.
 

-
Bıyıl yaylap qına öyränerheñ, ikense yıl
nıqlap saba başlarhıñ, ulım, - ti
äsäyım.
 

Kit
inde, şulay besän bötkänse öyränsek
kenä bulıp yörömäm dä inde. Ul tiklem
nimähe bar besän sabıuzıñ? Yänozaq babay
ana, donyala iñ yaratqan eşem - besän
sabıu, ti. Qıyın eş bulha, yaratır ineme
ni ul? Äsäyım salğını miñä tottora,
uyzarımdı belgän keüyek, haman üz häbären
höyläy.
 

-
Besän sapqanda kös tä, tahıl da käräk.
Beläkte huza torğan eş ul.
 

Ey,
oşo äsäyımde, häbärze qızıq qına itep
höyläy zä quya. Besän sapqan hayın beläge
huzılha, keşelärzeñ qulı yırgä höyrälep
yörör ine.
 

Äsäyım
ergäbezzäge qayın urmanın yañğıratıp,
yalan östönä nindäyzer moñ taratıp mineñ,
apayımdıñ, azaqtan üzeneñ salğıhın
yananı la:
 

-
Hozayğa tapşırayıq, - tip saba başlanı.
Ozon häm tığız bulıp üskän ülän arahınan
unıñ salğıhı ğäcäp yıñel yöröy, "ğırş-ğırş"
itkän küñelle tauış qına işetelep
qala.
 

-
Salğıñdı ütä qısıp totma, usıñ küberser...
heltägändä salğıñdı nıq kütärmä,
alımıñdıñ art yağı tigez kiselmäs...
Öyrängänse tarıraq aldırıp sap, häleñde
tiz bötörörhöñ... - Äsäyım üze saba, üze
tuqtauhız mine öyrätä.
 

Apayım
bıltır uq sabırğa yöröştörgäyne inde.
Äsäyım artınsa salğıhın kileşle genä
heltäp töşöp tä kitte. Bakuy başı eşlägäs,
artına äylänep qarap, kölä bit äle.
 

-
Hin, Kinyäbay, artıq qızıp kitep, mineñ
üksäne qıya sabıp quyma, - ti.
 

Öndäşmänem.
İrgäläşep torahı kilmäy ine. Bına min
täüge tapqır qırqım başına sığıp bastım,
täüge tapqır sabınlıqta salğı heltänem
häm... ber nisä uslam ülän yırgä auıu menän
salğımdıñ oso tupraqqa qazaldı. Unı
hurıp alıp, yañınan heltägäynem, üländär
tigez ük kiselde. Tik ikense qabatında
salğı tağı kirelände - üländärze yalpaştıra
yığıp, östän käyılep ütte. Asıulanıp
sabıp alıp kitmäkse itkäynem, salğım
nindäyzer dümsägä barıp bärelde. Ni
buldı huñ äle? Niñä heltägän hayın ber
nämähe tabılıp tora? Häşeyä apayzıñ
alımında ana dümsä-fölän dä yuq, ıñğay
sabıp kitep tik bara.
 

Min
qıyala-qıyala ber-ike azım da kitä almanım,
äsäyım, qırqım osona sığıp, bakuyın kire
qaytarıp, mineñ yanğa öylänep kilde.
Salğıhın yaurınına kütärgän köyö azıraq
qarap torğas:
 

-
Tuqta äle, ulım, - tip salğımdı aldı. -
Salğıñdıñ yözö bına şulay ürgäräk qarap
yöröhön. Heltägändä öyröltöp kilterep
bına şulay heltä... - Äsäyım şulay
höylänä-höylänä mineñ salğı menän saba.
Salğı qazalmay za, dümsägä lä bärelmäy,
üländär töptän genä tigez kiselep,
qıyılıp yatıp qala.
 

Kön
buyı ällä nisämä tapqır ana şulay
tuqtap-tuqtap öyrätte mine äsäyım. Huñğa
taban aparuq heltäy başlağaynım da, häl
bötöböräk kitte. Bil dä, beläk menän
qulbaştar za auırta, usım ber nisä
urından qabarıp sıqtı. Min äylänäm dä
qoyaşqa qarayım, äylänäm dä qoyaşqa
qarayım. Ä ul töşlöktän auışıp ber az
barğan da tuqtağan, şul urınınan his
quzğalmay. Salğını taşlap, ber az yatıp
torham da, äsäyım öndäşmäs ine. Ğär, säm
tigän nämä bar bit. Bitem buylap aqqan
tiremde yıñem menän hörtäm dä tağı sabırğa
totonam.
 

Şulay
za äsäyım hälemde hizze.
 

-
Ozaqlamay qaytır saq ta yıtä. Arığanhıñdır,
tuqta inde, ulım, - tine. - İrtägä lä kön
bar.
 

İrtägä
lä, irtänän huñ da köndär şunday uq ozon
bulırmı ikän? Qasan bötör unday köndär?
Äle bit besändeñ başı ğına...
 

İrtägehenä
yoqonan torham, bilem şul tiklem nıq
qatqan, bögölhäm, şart itep hınır za
quyır töslö. Läkin tormayınsa ämäl yuq
ine. Sabınğa qaldırıp qaytqan salğım
kötä bit mine. Äsäyımä zadaniye itep
halınğan besände kem sabır? Üzebezzeñ
hıyırzıñ aşarına kem äzerlär?
 

Bıl
köndö täüge heltäüzä ük salğımdıñ oso
yırgä qazalmanı, ıñğay uq sabıp alıp
kittem. Äsäyım:
 

-
Häy, mineñ ulım, ana bit, öyränep tä aldı,
- tip qeüätläp tä yıbärä mine.
 

Tik
bına usımdıñ qabarğan urındarı auırtıp
yänemde qıya. Töş yıtä başlağas, äsäyım:
 

-
Besän sabırğa öyrängändä iñ auırı -
ikense kön. Üzemdeñ dä baştan ütkän, -
beläm. Bar, qarşılağı anau qırazğa sıq
ta töşkö säygä yıläk yıy, azıraq yal da
iterheñ, - tip miñä ikense yomoş quştı.
Ul mine kiske hıuhında la irtäräk
tuqtattı. Ällä şuğa inde, bıl kön
kisägehenän qısqaraq toyoldo miñä.
 

Ösönsö
könönä ihä, kiskä taban nıq qına arıham
da, äsäyım menän apayım ıñğayına eşlänem.
Bil dä, beläktär zä ällä ni auırtmay.
Yänozaq babayzan tapatıu ösön, qaytqanda
salğımdı kütärep aldım. Ul yaurınımda
yök bulıp yatmay, küñelemä nindäyzer
rähätlek birä. Kürhendär äyzä mineñ
besän sabıp qaytıp kilgänemde. Bez
kemdän käm! Äsäyım dä bit ana:
 

-
Ös salğı - ös salğı inde. Keşe ıñğayına
eşläp yıtkererbez äle besände, - ti.
 

Isınlap
ta, sabıu menän yıyıuzı ıratıp alıp
barzıq bez. Läkin eş käbän qoyouğa kilep
terälgäs, äsäyım aptırabıraq qaldı.
Sönki besän vaqıtında här ayaz kön isäple.
Här kem üz eşen ıratıp qalırğa tırışa.
Äsäyım ike-ös keşegä barıp, käbän qoyop
bireüzären horağaynı la, tıñlamağandar.
İh, tip estän hızam min, atayım ana
Ğöbäyzä äbeygä yarzam itäm tip yatıp ülde.
Niñä keşe şulay izgelekhez bula
ikän?..


İrtänsäk
äsäyım baytaq hüzhez ultırzı la, apayım
menän miñä qarap, käñäş itkän qiäfättä
äytte:
 

-
Kükräk hänäge menän os hänägen kütärep
alıp barayıqmı? Sabın tirähendä käbän
qoyğan beräy keşenän at alıp, kübä
tarttırhaq, üzem mataştırıp qarayımmı
ikän ällä, tim.
 

-
Nimäne, äsäy? - tip horay apayım, unıñ
tel töbön añlamayınsa.
 

-
Käbände äytäm inde. Nisek qoyğandarın
kürgän bar. Beräy un biş-yıgerme kübäne,
moğayın, öyöp quyırmın äle. Köndär
bozolop kithä, kübälär yauında ultırıp
qalır.
 

Min
käbän hänäktären öy başınan töşörgäs,
äsäyım os hänägen, täüge tapqır kürgändäy,
qulına alıp, unıñ hälmäklegen, ozonloğon
samalap torzo, auır körhöndö lä:
 

-
Alıp barıp qarayıq äle, - tine.
 

At
tabıp, kübälärze tarttırıu ällä ni ozaq
bulmanı. Äsäyım kübäne eyıp yıbärep tora,
min yılderep yöröp tarttıram. Azaqtan
urmandan, kübä arqanına tağıp höyrätep,
ös tağanlıq alıp kildek. Äsäyım, ularzı
höyäp, tağan qorzo, nığıraq torhon,
tayışmahın ösön, baştarın näzek muyıl
sıbıq menän käbän üzägendä qaldırılasaq
qayınğa quşa urattı. Şunan, artaban ni
eşlärgä belmägändäy, sitkäräk barıp
ultırıp, hüzhez qaldı. Min öyköm muyıl
ağastarına höyäp quyılğan os hänägenä,
unan uyğa sumıp ultırğan äsäyımä qarayım.
Äyterheñ, oşo mäldä hänäktär menän
äsäyım arahında hüzhez alış bara häm
käbändeñ qoyolou-qoyolmauı kemdeñ yıñep
sığıuına bäyle ine. Bına äsäyım ipläp
kenä urınınan kütärelde, äle genä üze
höyägän tağanğa küz haldı.
 

-
Häşeyä, hin, qızım, käbän başında tororhoñ.
Kinyäbay tuzışqan besände yıyır, - tip
kübä hänägenä totondo äsäyım.
 

Oşo
köndö äsäyımdeñ käbän halğanın ğümeremdä
onotmam. Täüzä kübä hänäge menän yıñel
ük ırğıttı ul besände. Ozaqlamay tağan
tirähe tüñäräklänep, käbän töbö räüyeşenä
inde.
 

-
Häy, keşe eşlämägän eşme, şulay äkrenläp
qoyop bötörböz äle, - ti äsäyım, üzen-üze
yıuatqan keüyek.
 

Käbän
beyıgäyä başlağas, kübä hänägen quyıp,
kükräk hänägen aldı ul. Ozon hänäk menän
besän sänsep alıuı qıyınıraqtır, älbittä.
Şulay za äsäyım tös birmäy, häle bötkändä
az ğına ultırıp yal itä lä, ayran esep
tamaq yıbetkäs, tağı hänägenä totona.
Bına käbän yartıhınan uzıp kitte. Häzer
unı taraytıp, oslay başlarğa käräk.
Äsäyım kükräk hänägen sitkä quyıp, os
hänäge höyäüle torğan yırgä barzı la,
alırğa baznat itmägändäy, uğa qarap
tuqtap qaldı. Ä os hänäge, atayımdan
qalğan, Yänozaq babay maqtağan hänäk,
şul tiklem matur, - kükkä uqtalğan uq
şikelle tora. Äsäyım unı aldı la käbän
töbönä qaray atlanı. Ällä äsäyım sibegeräk
käüzäle bulğanğa inde, os hänäge unıñ
qulında uğata ozon kürenä. Nisek besän
kütärer ikän ul şunıñ menän?
 

"Tege
saqta atayım Ğöbäyzä äbeygä yarzam
itkändäge keüyek, beräyhe kilep sıqha
inde", - tip tirä-yaqqa qarayım min. Tik
äylänä tirälä ir zatınan ber äzäm
yuq.
 

Häüyefläneüyem
his tä yuqtan tügel ine. Äsäyım kübänän
besände yıñelsä genä sänshä lä, os
hänägeneñ habın yırgä qazap, unı qalqıta
almay azaplana. Miñä hänäk habınıñ
töbönä, taymahın ösön, basıp tororğa
quşa. Os hänägen qayhı saqta ikäüläp
"tıñlata" almaybız. Äsäyım qalqıta
başlanımı, hänäkteñ töbö, mineñ östönä
basıp torouıma la qaramay, yır qırtışın
yırtıp, ber yaqqa tayıp sığa la kitä häm
äsäyım besände yırgä kire töşörörgä
mäcbür bula. Saq qına häl yıyğas, äsäyım
hänägen yañınan besängä qazay... Nıqışa
torğas, hänäk turaytıp bastırıla. Unıñ
yäptärendä ber qosaqtay besän yalpılday.
Häzer ana şunı kütärep käbän başına
ırğıtırğa käräk. Äsäyım, ısın käbänselär
keüyek, ustarın almaş-tilmäş tökörökläp
ala, şunan haptıñ osonan totop, hänäkte
kütärä. Üzenän ällä nisämä tapqırğa
ozon hänäkte kütärep käbängä yaqınlağan
saqta ul sayqalıp-sayqalıp kitä. Bına
häzer unıñ bile hığılıp töşör, hörlögöp
yığılır yä kükräge şartlar töslö. Yuq,
bireşmäy äsäyım, ısırğanıp-sıtıyıp
käbän töbönä barıp yıtä lä barlıq kösönä
besände yuğarı söyä. Şunan artına sigenä
birep, besändeñ üz urınına yatıu-yatmauın
tikşerä, Höşeyä apayğa, üzeñäräk tart
yä sitkäräk töşör, şul kileş tapa, tip
kürhätmälär birä.
 

Nisek
ithäk tä ittek, qoyaş bayıuğa ber käbän
qoyoldo. Äsäyım sitkäräk kitep, unı
öyöröltöp qarap sıqtı. Min unıñ arığan
yözöndä qänäğätläneü, ğorurlıq bildäläre
sağılıuın kürzem.
 

Tik
käbän halıu äsäyımdeñ kären nıq alğan,
küräheñ. Ul, qaytqas, ber sınayaq qına
säy este lä hälhezlänep yığıldı. İh,
qasan zurayıp, äsäyımde bıl ızalarzan
qotqarırmın ikän?


9 



Bınan
azaq tağı ber yäy äsäyım üze qoyzo äle
käbände. Bıyıl ihä miñä un dürt yäş
tuldı. Unan häzer käbän qoyzormasqa
isäp totop yöröyöm. Atayımdıñ os hänägen
üz qulıma alırğa käräk.
 

Bıyıl
besän eşläü tağı la qıyınıraq bulasaq.
Yäşeñ yıtte, tip apayıma la zadaniye
Haldılar. Äsäyım menän ikäühe altı tonna
besän äzerläp tapşırırğa teyış. Urtasaraq
dürt käbän tigän hüz bit ul. Östäüyenä,
bıyıl sabınlıqtar üsmägän.
 

-
Artelgä besände Osqonlo tuğayında
eşläyhegez, - tip, qapqa töbönä hıbay
kilep tuqtap, huqır Şähit sabınlıqtıñ
qayza ikänen dä äytte. - Qayza sabır urın
tabırhığız, üzegezgä besände şunda
yıtkeregez. Osqonlonan ber hänäk besän
dä birmäybez, - ti bit äle.
 

Şaştı
häzer Şähit. Yıtensene bötkäne birle gel
yıñel-yılpe eştä. Häzer ana zavhoz bulıp
aldı. Arteldeñ bötä malına huca, keşenän
besände lä ul qabul itä. Uram buyında
la atınan töşmäy hıbay ğına yöröy. At
yıteşmägänlektän, bütändär utın-besände
höyräp taşığanda, şul da buldımı hın?
Olono - olo, kesene - kese tip torou yuq,
yıkerä lä boyora. Äsäyım uğa:
 

-
Ber sabından ikensehenä yügergänse,
üzebezgä lä şul tiränän saphaq, uñaylıraq
bulır ine lä, - tigäyne, hıñar küzen
asalaq-yomalaq itep, yıkerergä totondo.
 

-
Başqortsa äytkände añlamayhıñmı ällä?!
- tip yıbärä. - Üzegezgä unan ber hänäk
besän birmäybez, İñ täüzä besände artelgä
eşläp tapşırığız, unan - üzegezgä.
 

İh,
qılanıuı. Ul şulay qısqırmaha la, beläbez
bit inde: iñ täüge besän artelgä. Häm
bez ös kön buyı Osqonloğa besän sabırğa
yörönök. Besän sabıu häzer mineñ ösön
eş tä tügel: iñ aldan yöröp sabam, mineñ
artsa apayım, unan äsäyım töşä. Äsäyım
qayhı saqta tuqtay za apayım menän miñä
hoqlanıp qarap tora.
 

Läkin
Osqonlo yalanındağı besände ber ıñğay
ğına kipterep, yıyıp alıp bulmanı,
yauınlap yıbärze. Şuğa kürä ikense ber
urında, alañqırt ağaslıqta, üzebez ösön
besän saba başlanıq. Bında ülän yoqaq
bulha la, bik taza - qıyğaq ülän genä,
mal yaratıp aşar äle.
 

Köndär
ayazıtıp yıbärze. Bakuy yoqa bulğas ni,
üze bezgä tip sapqan besän Osqonlolarınan
alda kipte. Şunı yıyıp yörögändä genä
äyttem min äsäyımä bıyıl käbände üzem
qoyorğa niätläüyemde. Köndözgölökkä säy
esep ultıra inek. Bıl hüzemde işetep,
äsäyım esär säyın esmäy tuqtanı, miñä
aptırağan hımaq qaranı.
 

-
Älläse, ulım, käbän halıu uyın eş
tügel...
 

-
Beläm, äsäy.
 

-
Beläheñder zä... Bıuınıñ qatmas boron
qıyalmahañ da yarar. Yä imgänep-nitep
quyırhıñ.
 

-
Ä üzeñ imgänep quyhañ? - tip apayım da
hüzgä quşıldı. - İke yıl buyı etländeñ
bit inde. Äsäyım haman ıñğaylarğa
telämäy.
 

-
İke yıltüzgäs, tağı beräy yıl sızarmın
äle, - ti.
 

Unıñ
üz hüzläneüye yänemde köyzörä.
 

-
Şunan? Minän qartayğansı käbän qoyzormas
ineñme ällä?
 

Äsäyım
kölöp yıbärä, arqamdan höymäkse bulıp
ıntıla, min sitkä tayşanam.
 

-
Hin qartayğansı äle, u-lıım!.. Yarar, yarar,
;ulay bik därt itkäs, samalap qararhıñ.
 

"Baş
kükkä teyä yazzı mineñ. Äyterheñ, tel
menän tügel, qul menän qoyop quyğanmın
käbände. Oşo därt, oşo ıntılış mine
irtägehenä sabınğa yügertep alıp kilde.
Häzer üzemdeñ malay-şalay tügel ikände
kürhätke kileüzänme, äsäyım menän
apayım, auır bulır, tihälär zä, käbän
hänäktären ber üzem kütärep aldım. Kübä
tarttırğas, äsäyım menän ikäüläp tağan
höyänek. Tik häzer töp eşte min başqaram,
äsäyım käñäş-töyöşö menän yarzam itep
yöröy. "Tağanıñdıñ töbön taymaslıq
itep quy, käbäneñ qıyşaymas", "Anau
ozonoraq tağandı as yaqtan höyähäñ,
arıuıraq bulmasmı?" "Qabalanma,
täüge eşte uylap qına eşläü yaqşı",
tip hüz-häbären tabıp tora.
 

Bına
tağan äzer. Höşeyä apayım töpkä huqtırılğan
kübä başına menep bastı. Min, halqın
qanlı kürenergä tırışıp, kübägä ipläp
kenä hänägemde qazanım. Ä yöräk döp-döp
tibä, tänem buyınsa nindäyzer zımbırzau
ütä. Uyınmı ni, ğümeremdä täüge tapqır
käbän qoyorğa totonam bit! Käbän qoyou
- yıget qorona ineü ul, tip yuqqa äytä
tiheñme ni Yänozaq babay. Bına äle käbän
qoya başlauımdı qarap torhon ine äle...
Tuqta inde, başlauı başlau za, nisek
itep oslap quyılır bit. Käbänem azaqtan
auıp yatmasmı? Ul saqta yır tişegenä in
dä kit...
 

-
Besände auır kütärmä, samalabıraq säns,
- ti äsäyım. Mineñ ihä säpseñläp,
yıñel-yılpeläp torahı kilmäy, kös yıtkän
tiklem küberäk sänsep ırğıtırğa tırışam.
Atayım auılda ber käbänse bulğan bit
mineñ, unıñ isemenä tap töşörörgä
yaramay.
 

Käbän
kütärelgän hayın, miñä därt östälä,
käbände tizeräk qoyop bötöp, unı
sittäneräk qarap torğo kilä.
 

-
Ulım, käbäneñdeñ urtahın nığıt, ergähe
işelep töşmähen, - tip käñäştären haman
birep yöröy äsäyım. - Häşeyä, hin anau
yalpıldap torğan besände ayağıñ astına
tartıp halıp tapa äle...
 

Kükräk
hänägenä totonğas, eş äkrenäyä töştö.
Ozon haplı hänäk menän besände sänsep
alıp kütäreüye qıyınıraq ikän şul. Bittän,
bötä tändän şıbırzap tir ağa. Besän sañı
menän qatnaş tir töşöp, küzze äsetterä.
Häl dä möşköllänä bara, ahırıhı, ırğıtqan
besänem min halırğa telägän urınğa
yatmay, yä kire şıuıp töşä. Arığanımdı
hizzermäs ösön, käbändeñ tözlögön
qarağan keşe bulıp, sitkäräk - külägägä
barıp basam da, az ğına tın alam. Äle bit
os hänäge menän käbände oslayhı bar,
niñä yomşaram äle, tip, sämlänep, tağı
eşkä totonam.
 

Kükräk
hänäge menän buy yıtmäy başlağas, qayında
höyäüle torğan os hänägen alırğa kittem.
Nisämä yılğı hıyalımdı - oşo hänäk menän
käbän halıu uyın bına häzer eşkä
aşırasaqmın. İh, atayım üze kürhen ine
hänäge menän käbän qoyğanımdı!..
 

Esemdä
qaynağan uyzarzı hizzermäs ösön, az
ğına la tik tormayınsa, hänägemde kübägä
qazanım. Bına hänäkte tubıq menän beläkkä
halmauırlap halıp, haptıñ oson kisken
häräkät menän yırgä qazarğa samalayım.
Ä ul ısqına la tupraqtı yuğarı söyä. Besän
vağı yıyıp yörögän äsäyım dä, eşenän
tuqtap, miñä qarap tora ine. Ulı os hänäge
menän täü tapqır alğan besänen kütärep
ırğıta alırmı-yuqmı - şunı belgehe kiläler
inde. Ahırza ul tüzmäne, min hänäk habın
qazarğa mataşqan yırgä yünälde. Bildäle
inde, ul käbän qoyğan saqta, min unıñ
hänäk töbönä basıp tora torğaynım bit,
häzer ul miñä yarzam itmäkse. Yuq inde,
bıl täüge hänäkte min keşe yarzamınan
tış kütärergä teyışmen. Tağı la nığıraq
sämlänä töşöp, os hänägeneñ habın qapıl
yırgä sänsäm häm, besände kütärä birgäs,
haptı nığıraq qazayım da, unı turaytıp
quyam. Besände käbän başına ırğıtıu ösön,
haptıñ töbönän totop hänäkte kütärgäynem,
qapıl tänteräkläp, tigezlekte yuğalttım,
alğa atlau urınına artqa sigendem. Os
hänäge mine üz ıñğayına yılterätep alıp
kitep bara. Qayhılır arala äsäyım küzemä
salındı: ul tuqtap qalğan, qulın kükrägenä
quyğan, qaraşı miñä töbälgän. Äyterheñ,
min qot osqos upqın aldında. Şunı aşa
hikerep sığa alammı-yuqmı?..
 

Tuqta,
niñä bıl hänäk ıñğayına artqa sigenäm
äle? Şul tiklem qıyınlıq menän kütärgän
nämäne qabat yırgä töşörörgäme? Äsäyım,
äyttem bit, bıuınıñ qatıp yıtmägän şul
äle, tihä...
 

Kösänep,
haptı nığıraq qısam, beläkte qatınqılatıp,
hänäkte saq qına yuğarıraq kütärä töşäm
dä, yıllänep, alğa atlayım häm besände
yalp itterep käbän başına ırğıtam.
Buldı!.. Aparuq sänsep alınğan besän
Häşeyä apayımdıñ östönä ük barıp
töştö.
 

-
Niñä yınlänäheñ? İpläberäk ırğıtırğa
bulmaymı ni?! - tip qısqıra ul besän
astınan borhalanıp sığır-sıqmastan.
 

Miñä
rähät, kölähe lä, urman yañğıratıp qısqırıp
yıbärähe lä kilä.
 

-
Bına bit, qayhılay matur ırğıttıñ. Hin
- min tügel şul. İr qanı hindä, atayıñ
qanı, - äsäyım şulay höylänep, tağı üz
eşenä totondo. Unıñ sırayı, küz qaraştarı
nisekter yaqtırıp kitkän hımaq ine bıl
mäldä.
 

Min
hälmäk atlap tağı kübä ergähenä
ıñğaylanım. Häzer üz-üzemä ışanıs artıp
kitkäyne mineñ. Şuğalır inde, bıl yulı
bayağı keüyek ozaq etlänep tä tormay,
besände yälp itterep kütärep aldım.
 

Töş
yıteügä, käbän qoyolop bötkäyne inde.
Min unı ısın käbänselärsä öyöröltöp
yöröp huqqılap şımarttım, töbön kübä
hänäge menän törtköläp sıqtım.. Häşeyä
apayımdı arqandan buylatıp başınan
töşörgäs, sittäneräk yöröp käbänemde
qarayım. Şöylä arıu kilep sıqqaynı ul:
töptän näzegeräk, urta tirähendä
kükräklänep kitä, oslanıuı la matur
ğına, azıraq qar yatha yatır, ämmä hıu
üterlek tügel.
 

-
Qarası, äsäy, bötönläy käbängä oqşatqan
dabaha bıl Kinyäbay! - tip säreldäy
apayım. Äsäyım basalqı ğına yauap birä.
 

-
Oqşatmay ällä. Bınamın tigänse. Yıget
keşe lä inde ul.
 

Ana
bit, äsäyım mine täü tapqır, yıget, tip
atanı. Bılay bulğas, käbän qoyou unıñ
qulınan töştö. Atayımdan qalğan hänäk
menän käbändeñ ikensehen dä ösönsöhön
dä... qoyasaqmın.
 

Bına
şunday yaqtı käyıf menän töşkölökkä
aşarğa ultırğaynıq, sittägeräk arba
yulınan ütep barğan hıbaylı bezgä taban
boroldo.
 

-
Şähit tügelme huñ? - Äsäyım borsolop
horanı.
 

-
Bulha ni, kilhen äyzä.
 

-
Niñä artel besänen yıyırğa barmanığız,
tip bäylänerme ikän inde.
 

-
Unıñ ni eşe bar? Bäylänep qarahın!
 

-
Ulay höyläşmä, ulım, unıñ hüze -
hüz...
 

Uñarsı
huqır Şähit, ergäbezgä yıtep, atın
tuqtattı. Östän asqa qarap, hıñar küzen
bäzeräytte.
 

-
Barmaq üzegezgä käkere!.. Osqonlola
besänegez qurap kipkän, ä hez -
bında!
 

Yomşaq
küñelle äsäyım oşolay asıulı höyläşkän
keşe aldında qauşabıraq qala ine. Äle
lä ni tip yauap qaytarırğa belmäy tik
tora.
 

-
Yuqtı höyläyheñ, Şähit. Undağı bakuy
qalın, äyländerhäñ dä, bögön kipmäy ul,
- tip yauaptı min birzem.
 

-
Ä hin teleñde tıy, qustım! Häzer ük
Osqonloğa kitegez! Yuğihä!..
 

-
Ni eşläterheñ? - Min torop bastım. Hömhöz
qılanğan Şähit aldında his tä yomşarıp
töşkä kilmäy ine.
 

-
Unıhın üzem beläm! - Şähitteñ hıñar küze
alan-yolan kilä. - Arteldeke tip käbänegezgä
birka tıqtım kittem!
 

-
Qabalanma! Unı min hinän birka tıqtırıu
ösön qoymanım!
 

Şähit
auızın yäyıp, samosad tartıuzan harğayıp
bötkän teşen ırcaytıp mısqıllı
yılmayzı.
 

-
Şulaymı ni! Ha-ha-ha!.. Beräü käbän qoyğan,
imeş. Hı!..
 

Şähit
atınan töştö lä ber näzek ağas qırqıp
aldı. Unı yunıp, körän qäläm menän nizer
yazğas:
 

-
Bıl käbänegezze tonna yarımğa huğam. Ul
oşo minuttan arteldeke, - tip, äle eşlägän
birkahın totop, käbängä taban
atlanı.
 

Äsäyım
tik oşo saqta ğına telgä kilde.
 

-
Abau, niñä ulay qılanahıñ ul, Şähit?
Artelgä tigän sabındı sabıp bötkänbez
bit, yıyıp birerbez.
 

-
Unıhın da birerhegez, bınıhın
da...
 

Şähitteñ
uğata mäyılhez qılanıuı bötä sabırlığımdı
yuyzı. Höyäüle torğan os hänägen yügerep
barıp aldım da yulına arqırı töştöm.
 

-
Yaqın yulama käbängä!
 

Huqır
Şähit hömhözlänep inep kilä.
 

-
Kit yuldan!
 

-
Kitmäyım!
 

Äsäyım
ni eşlärgä belmäy, albırğap tuqtap
qaldı.
 

Şähit
hänäkte sitkä etep yıbärgäyne, min yañınan
uğa yuldı kärtälänem.
 

-
Äle hin şulaymı! - tip Şähit hänäkkä
kilep yäbeşte. Kitte tartış. Köslö ine
Şähit, mine döröp alıp bara. Äsäyım menän
Häşeyä ällä nimähenä añşayıp tik tora.
Ular yarzam ithä, bireşmäs inem. Bına
huqır Şähit os hänägen qulımdan tartıp
aldı, yañınan barıp yäbeşkäynem, mine
yıqqansı etep yıbärze lä hänäkte yuğarı
kütärze. Hındıra huğırğa uylay tügelme
huñ os hänägen? Atayımdan qomartqı bulıp
qalğan, bögön genä üzem täü başlap käbän
qoyğan hänäktä ni üse bar ikän?..
 

Ozaq
ikelänep, nindäyzer aqıl uylap tororğa
vaqıt yuq ine. Şähit hänäk menän qayın
olonona kizängän ıñğayı şunda ırğıldım.
Äsäyımdeñ asırğanıp qısqırğanı, Şähitteñ
salşayğan yözö genä küzgä salınıp qaldı.
Artaban ber ni zä häterlämäyım.
 

...Şähitteñ
käbängä birka tığıu qayğıhı la kitkän,
atın mengän dä sapqan. Ä min, isemä
kilgäs, qasandır oşo uq Şähit arqahında
hınğan qulımdı muyınğa asıp, qaytıp
kittem. Şähit qayın olonona quşa hındıra
huğırğa kizängän hänäk miñä eläkkän.
Beläk hınğan, ä os hänäge imen qalğan.
Qulım üzäkkä ütep hızlaha la, şuğa kürä
teşemde qısıp tüzäm. Tän yarahı uñalır
äle. Ä atayzan qalğan qomartqını yuğalthañ,
unı qabat tabıp bulamı ni?